Найзағайлы жаңбыр туралы 30 қызықты дерек – Күн бетінен ыстық электр разрядтары

Табиғат адамды таңдандыратын әрі өз күшін сездіретін құбылыстарға бай. Солардың ішіндегі ең әсерлі көріністердің бірі – найзағайлы дауыл. Мұндай сәттерде аспанды жарқын жарқылдар тіліп өтеді, ал айналаны күн күркіреген дыбыстар кернейді. Ежелгі заманнан бері адамдар бұл құбылысты бақылап, оны құдайлармен, рухтармен немесе тылсым күштермен байланыстырған. Қазіргі ғылым найзағайдың көптеген құпияларын ашқанымен, оның қалыптасуындағы кейбір ерекшеліктер әлі де зерттеліп жатыр. Атмосфералық бұл үдерістер табиғатта маңызды рөл атқарады және қоршаған ортаға елеулі ықпал етеді.

1. Найзағайлы дауыл – найзағай мен күн күркіреуі қатар жүретін атмосфералық құбылыс. Ол әдетте қуатты будақ жаңбыр бұлттарында пайда болады. Осындай жағдайда ауа қабаттарында үлкен электр зарядтары жиналады. Олардың өзара әрекеттесуі жарқын жарқылдардың туындауына әкеледі.
2. Найзағай – алып электр разряды. Ол бұлттар арасында немесе бұлт пен Жер бетінің арасында пайда болуы мүмкін. Кейде разрядтар бір бұлттың ішінде қалыптасады. Әрбір түрдің өзіне тән ерекшеліктері бар.
3. Найзағай арнасының температурасы шамамен 30 мың градус Цельсийге дейін жетуі мүмкін. Бұл Күн бетінің температурасынан бірнеше есе жоғары. Осындай күшті қызудың әсерінен ауа бір сәтте кеңейеді. Дәл осы үдеріс күн күркіреуінің пайда болуына себеп болады.
4. Күн күркіреуі – найзағай өткеннен кейін туындайтын дыбыс толқыны. Жарық дыбыстан әлдеқайда жылдам таралады. Сондықтан адам алдымен жарқылды көреді, кейін ғана гүрілді естиді. Осы аралықты есептеу арқылы дауылдың шамамен қаншалықты қашықта екенін анықтауға болады.
5. Жер бетінде әр секунд сайын ондаған найзағай жарқылы болады. Бір тәулікте олардың саны миллиондарға жетеді. Мұндай құбылыстардың басым бөлігін адамдар байқамайды. Көпшілігі мұхиттар мен сирек қоныстанған аумақтардың үстінде орын алады.
6. Найзағайлар көбінесе тропикалық өңірлерде қалыптасады. Жылы әрі ылғалды ауа күшті конвекцияның дамуына жағдай жасайды. Соның нәтижесінде будақ жаңбыр бұлттары түзіледі. Кейбір аймақтарда мұндай құбылыстар күн сайын дерлік байқалады.
7. Венесуэладағы Маракайбо көлі маңы әлемдегі ең найзағайлы орындардың бірі саналады. Мұнда электр жарқылдарының жиілігі ерекше жоғары. Кейбір түндері аспан мыңдаған рет жарықтанады. Бұл құбылыс бүкіл әлемге белгілі.
8. Найзағайдың ұзындығы жүздеген шақырымға жетуі мүмкін. Заманауи құралдар бірнеше рет ерекше ұзын рекордтық разрядтарды тіркеген. Мұндай құбылыстар атмосфераның өте үлкен бөлігін қамтиды. Оларды зерттеу бұлттар ішіндегі үдерістерді жақсырақ түсінуге көмектеседі.
9. Әрбір найзағай Жер бетіне жетпейді. Электр разрядтарының едәуір бөлігі бұлттардың арасында орын алады. Кейбіреулері бір ғана бұлттың ішінде қалыптасады. Сондықтан оларды бақылаушылар әрдайым байқай бермейді.
10. Найзағайлардың оң және теріс түрлері болады. Олар зарядтың қозғалу бағыты бойынша ерекшеленеді. Оң зарядты разрядтар сирек кездеседі. Алайда олардың қуаты көбіне әлдеқайда жоғары болады.
11. Найзағайлы бұлттардың биіктігі он шақырымнан да асып кетуі мүмкін. Тропиктік аймақтарда олардың көлемі бұдан да үлкен болады. Осындай алып бұлттардың ішінде ауа ағындарының күрделі қозғалыстары жүреді. Дәл солар зарядтардың жиналуына жағдай жасайды.
12. Найзағай кезінде ірі бұршақ жиі жауады. Оның қалыптасуы күшті жоғары бағытталған ауа ағындарымен байланысты. Мұз бөлшектері бұлт ішінде қайта-қайта көтеріліп, төмен түседі. Соның нәтижесінде олардың көлемі біртіндеп ұлғаяды.
13. Найзағай атмосферада озонның түзілуіне ықпал етеді. Разрядтардың жоғары энергиясы ауа молекулалары арасында химиялық реакциялар туғызады. Соның нәтижесінде қосымша озон пайда болады. Бұл табиғи айналымдардың бір бөлігі болып табылады.
14. Кейбір орман өрттері найзағай соққысынан басталады. Әсіресе мұндай жағдайлар құрғақ өңірлерде жиі кездеседі. Электр разряды қураған өсімдіктерді тұтандыруы мүмкін. Осындай оқиғалар әртүрлі елдерде үнемі тіркеліп тұрады.
15. Ағаштарға найзағай жиі түседі. Биік нысандар электр разрядымен түйісу ықтималдығын арттырады. Кейде ағаш діңдері ішіндегі ылғалдың кенет булануынан қақ айырылып кетеді. Мұндай көріністер өте әсерлі болуы мүмкін.
16. Ұшақтар кейде ұшу кезінде найзағаймен түйіседі. Заманауи әуе кемелері осындай жағдайларды ескере отырып жасалады. Олардың құрылымы электр тогын қауіпсіз бағытта өткізе алады. Сондықтан мұндай оқиғалар сирек жағдайда ғана елеулі зардаптарға әкеледі.
17. Бенджамин Франклин найзағай табиғатын зерттеуде маңызды рөл атқарды. Оның әйгілі батпырауықпен жасаған тәжірибесі ғылым тарихындағы танымал оқиғалардың бірі саналады. Зерттеуші бұл құбылыстың электрлік табиғатын дәлелдеді. Кейін осы білім найзағай тартқыштың жасалуына негіз болды.
18. Найзағай тартқыш ғимараттарды электр разрядтарынан қорғауға көмектеседі. Ол токты қауіпсіз жол арқылы жерге бағыттайды. Осындай құрылғы өрт пен зақымдану қаупін азайтады. Бүгінде мұндай жүйелер әлемнің көптеген елінде қолданылады.
19. Кейде шар тәрізді найзағайлар байқалады. Бұл сирек кездесетін жарқыраған нысандар атмосфераның ең жұмбақ құбылыстарының бірі болып қала береді. Ғалымдар олардың табиғатын түсіндіретін түрлі болжамдар ұсынады. Дегенмен ортақ мойындалған теория әлі қалыптасқан жоқ.
20. Қуатты найзағайлы дауыл кезінде құйындар пайда болуы мүмкін. Бұл екі құбылыс та атмосферадағы күшті үдерістермен байланысты. Құйындар әрдайым қалыптаспаса да, олардың арасында белгілі бір байланыс бар. Мұндай жағдайлар әсіресе Солтүстік Американың кейбір өңірлерінде жиі байқалады.
21. Найзағайлар атмосферадағы жылуды қайта бөлуге көмектеседі. Олар энергияны төменгі қабаттардан жоғарғы бөліктерге тасымалдайды. Соның арқасында климаттық жүйенің жалпы тепе-теңдігі сақталады. Мұндай үдерістер ауа райы үшін өте маңызды.
22. Кейбір жануарлар найзағайдың жақындағанын сезе алады. Атмосфералық қысым мен электр өрісіндегі өзгерістер олардың мінез-құлқына әсер етеді. Сондықтан құстар, жәндіктер және басқа тіршілік иелері мазасыздана бастайды. Мұндай бақылаулар адамдарға ежелден белгілі.
23. Жанартау атқылауы кейде найзағайлармен қатар жүреді. Күл мен ұсақ бөлшектердің көп мөлшері электр зарядтарының жиналуына жағдай жасайды. Соның нәтижесінде жанартау бұлтының ішінде жарқылдар пайда болады. Мұндай көрініс ерекше әсер қалдырады.
24. Ғалымдар найзағайлардың тек Жерде ғана болмайтынын анықтады. Осындай құбылыстардың іздері басқа ғаламшарлардың атмосфераларынан да табылған. Мысалы, олар Юпитер мен Сатурнда байқалған. Бұл электр разрядтарының Ғаламда кең таралғанын көрсетеді.
25. Кейде найзағайлы бұлттардың үстінде ерекше жарық құбылыстары пайда болады. Олардың қатарына спрайттар, джеттер және эльфтер жатады. Мұндай құбылыстар үлкен биіктікте байқалып, өте қысқа уақытқа созылады. Оларды егжей-тегжейлі зерттеу тек заманауи техниканың дамуымен мүмкін болды.
26. Найзағай құмда әйнек тәрізді түзілімдер жасай алады. Қуатты разряд топыраққа түскен кезде жоғары температура минералдарды балқытады. Кейін салқындаған соң фульгуриттер деп аталатын құрылымдар пайда болады. Мұндай табиғи нысандарды коллекционерлер жоғары бағалайды.
27. Электр разрядтары электрондық құрылғылардың жұмысына әсер етуі мүмкін. Сондықтан күшті найзағай кезінде қорғаныс құралдарын пайдалану ұсынылады. Заманауи технологиялар зақымдану қаупін азайтуға көмектеседі. Соған қарамастан қауіптің алдын толық алу мүмкін емес.
28. Найзағай маусымы өңірдің климаттық ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Қоңыржай ендіктерде олар көбіне жазда байқалады. Тропиктік аймақтарда мұндай құбылыстар жыл бойы дерлік болуы мүмкін. Ауа райы жағдайлары олардың жиілігіне айтарлықтай әсер етеді.
29. Найзағайларды бірнеше ғылыми сала зерттейді. Олардың қатарына метеорология, атмосфералық физика және электродинамика жатады. Мамандардың бірлескен жұмысы бұл құбылыстардың табиғатын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Жаңа зерттеулер үнемі қызықты жаңалықтар әкеліп отырады.
30. Ұзақ жылдар бойы жүргізілген зерттеулерге қарамастан, найзағайлар әлі де көптеген құпияны сақтап келеді. Ғалымдар бақылау мен деректерді талдау әдістерін үздіксіз жетілдіруде. Әрбір жаңа жаңалық атмосфера туралы түсінігімізді тереңдете түседі. Болашақта адамзатты тағы да көптеген таңғажайып ашылымдар күтіп тұрғаны анық.

Найзағайлар тек әсем табиғи көрініс қана емес, атмосфералық жүйенің маңызды бөлігі болып табылады. Олар айналамыздағы үдерістердің қаншалықты қуатты болатынын еске салады. Осындай құбылыстарды зерттеу климатты, ауа райын және қоршаған әлемнің құрылымын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Адамзаттың білімі артқан сайын табиғат күштеріне деген құрмет те арта түседі.