Шынайы ақындар көбіне тірі кезінде өзіне лайықты мойындауға жете бермейді – олардың үні өмірден өткен соң ғана айқынырақ естіледі, ал таланттың шынайы ауқымы жылдар мен онжылдықтар өткенде ғана ашылады. Әлем әдебиетінің тарихында ақын мен оның дәуірі бір-бірімен қинала үйлеспеген тағдырлар аз емес. Мұқағали Мақатаев – ХХ ғасырдағы қазақ мәдениетінде талант пен заман қайшылығының ең жарқын көріністерінің бірі. Халық тағдырына деген күйініш, туған далаға деген махаббат, жалғандыққа ымырасыздыққа толы жырлары ақын көзі тірісінде аз таралыммен шығып, ресми орта тарапынан салқын қабылданды. Бүгінде оны қазақ лирикасының ары мен жаны деп атайды – оның өлеңдерін миллиондаған адам жатқа біледі, ал бейнесі еркін шығармашылық рухтың символына айналды.
- Мұқағали Мақатаев 1931 жылдың 9 ақпанында Алматы облысы, Қарасаз ауылында дүниеге келді – Тянь-Шаньның баурайындағы сол өлкенің табиғаты оның поэзиясына мәңгілік көркем бейне болып енді. Болашақ ақынның балалық шағы ұжымдастыру мен отызыншы жылдардың алапат ашаршылығы кезеңіне тұспа-тұс келді – миллиондаған қазақтың тағдырын жалмаған сол қасірет халық жадындағы жара ретінде оның шығармашылығына терең сіңді.
- Ақындық қабілет ерте байқалды – Мұқағали мектеп жылдарынан бастап өлең жаза бастады, қазақтың дәстүрлі ақындық поэзиясын бойына сіңіре отырып, орыс классиктерімен де танысты. Пушкин, Лермонтов, Есенин шығармалары жас дарынға әсер етті, алайда ол бұл ықпалдарды төл болмысына сай қайта қорытып, қазақы рух пен үнге толы дербес поэзия жасай білді.
- Ақынның оқырманға жету жолы оңай болған жоқ – кеңестік әдеби жүйе идеологиялық талаптарға сай болуды күтті, ал оның жырлары тым жеке, тым шынайы еді. Алғашқы жинағы 1967 жылы, автор отыздан асқанда ғана жарық көрді – бұл кешігу тірі поэтикалық үн мен дәуірдің бюрократиялық сүзгілері арасындағы ұзақ қайшылықтың нәтижесі болды.
- Ақын шығармашылығының өзегі – махаббат – әйелге, туған жерге, халыққа және өмірдің өзіне деген сүйіспеншілік, ол жоғалтудың мұңы мен аяқталу сезімімен астасып жатады. Лирикалық кейіпкер осы екі полюстің арасында өмір сүреді, дәл сол ішкі кернеу оның жырларындағы ерекше сырлы интонацияны туғызады.
- «Раушан» атты өлеңдер циклі – сүйіктісіне арналған жырлар – қазақ поэзиясындағы ең көп оқылатын шығармалардың біріне айналды. Мұқағали интимдік сезімді бүкілхалықтық деңгейге көтере білді – оқырман өз қуанышы мен өз қайғысын сол жолдардан тапты.
- Ақынның ресми әдеби ортамен қарым-қатынасы үнемі күрделі болды – оны «пессимизм» мен «социалистік шындықтан алшақтау» үшін сынады. Бұл айыптаулар белгілі бір дәрежеде шындыққа жанасатын еді – Мақатаев адам жаны өндірістік жетістіктер мен партиялық ұрандардан биік тұратын өзге өлшемдер әлемінде өмір сүрді.
- Ол бірнеше жанрлық кеңістікте қатар еркін жұмыс істей алды – интимдік лирикадан философиялық толғанысқа, азаматтық элегиядан халықтық әуезге дейін. Өлеңдері қазақ ауыз әдебиетінің дәстүрімен табиғи астасып, сонымен қатар заманауи жазба поэзияның белгілерін де бойына сіңірді.
- Аударма ақын өмірінде ерекше орын алды – ол Пушкинді, Лермонтовты, Блокты, Маяковскийді қазақ тіліне шабытпен тәржімалады. Бұл жұмыс табыс табудың құралы емес, ұлы ақындармен рухани сұхбат құрудың және ана тілінің мүмкіндігін кеңейтудің жолы болды.
- Ішімдікке тәуелділік оның тағдырындағы ауыр кезеңге айналды – бұл дерт денсаулығына зиян келтіріп, әдеби ортадағы жағдайын күрделендірді. Дегенмен рухани күйзеліс сәттерінде оның ең терең, ең жүрекжарды туындылары дүниеге келді – азап ақындық шындыққа жол ашқандай еді.
- Мұқағали Мақатаев 1976 жылдың 26 наурызында 45 жасында дүниеден өтті – тым ерте кеткен өмір үлкен шығармашылық ойдың аяқталмай қалған әсерін қалдырды. Қайтыс болғаннан кейін оның поэзиясы тез арада кең мойындауға ие болды – бұл әдебиет тарихында жиі кездесетін посмерттік даңқ құбылысының айқын көрінісі.
- Бүгінде ақын есімі Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі көшелерге, мектептерге, кітапханаларға берілген, ал бейнесі ұлттық мәдени символға айналды. Ең маңыздысы – бұл құрметтің халықтық сипаты – оның жырлары ресми мойындаудан бұрын-ақ ауыздан ауызға таралып, қолдан көшіріліп, жатқа айтылды.
- Ақынның шығармашылық мұрасы мыңдаған өлеңдерден, поэмалардан және аудармалардан тұрады, олардың елеулі бөлігі қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Тәуелсіздік кезеңінде жарық көрген толық жинақтар бұрын қолжазба күйінде қалған туындыларды оқырманға ұсынды – әр жаңа басылым оның талант ауқымы замандастары көрген деңгейден әлдеқайда биік болғанын дәлелдеді.
Мұқағали Мақатаев қазақ әдебиетінде ерекше орынға ие – ол ғылыми атақтармен де, ресми марапаттармен де өлшенбейтін, халық жүрегінен орын алған ақын. Оның тағдыры қоғамның дәуірлік ұстанымдарға сыймайтын шығармашылық дауыстарға қалай қарайтыны жөнінде маңызды ой тудырады. Бүгінгі таңда оның поэзиясын мектептер мен университеттерде оқу – жай ғана құрмет көрсету емес, жарты ғасыр өтсе де эмоциялық қуатын жоғалтпаған мәтіндермен тірі диалог құру. Замандастары толық түсіне алмаған ақын әр жаңа буын оқырманымен дәл солар үшін жазғандай сырласа береді.
