Табиғат кейде адамды таңғалдырмай қоймайтын, ақын қиялынан туғандай немесе фантастикалық романның көрінісіндей әсер қалдыратын құбылыстар жасайды. Әлемнің шөлдері әлі күнге дейін ғалымдар толық шешімін таба алмаған талай құпияны сақтап отыр – сағымдар, тас раушандар, өздігінен қозғалатын тастар мен үн шығаратын құмдар. Қазақстан да осындай ғажайыптардың біріне ие – Алматы облысында, Іле өзенінің бойында орналасқан Ән салатын бархан. Дала төсінде жүз метрден аса биіктікке көтерілген бұл алып құм жотасы құрғақ күндері сондай бір терең әрі қуатты дыбыс шығарады, оны саяхатшылар органның әуенімен немесе зор қоңыраудың гүрілімен салыстырады. Ән салатын құмдардың сыры ғасырлар бойы зерттеушілер мен жолаушылардың назарын аударып келеді – бүгін де ол табиғи акустиканың ең жұмбақ нысандарының бірі саналады.
- Ән салатын бархан Алматы облысында, Іле өзенінің аңғарында, сексеуіл тоғайлары мен қамыс алқаптарының ортасында орналасқан. Оның ұзындығы шамамен үш километрге созылады, табанындағы ені бес жүз метрге жуық, ал жота биіктігі 150 метрге дейін жетеді – бұл оны Орталық Азиядағы ең ірі құм жоталарының біріне айналдырады.
- Дыбыс құбылысы құрғақ құм түйіршіктері еңіс бойымен сырғып түскен кезде немесе жел ықпалынан қозғалған сәтте пайда болады. Бірдей көлемдегі миллиондаған кварц бөлшектері бір мезетте резонанстық тербеліске түсіп, ортақ діріл тудырады – осы діріл бірнеше километр қашықтықтан естілетін төмен гуілге айналады.
- Бархан шығаратын үн шамамен 300 герц жиілігіне сәйкес келеді – бұл бірінші октаваның «ре» нотасына жуық, сондықтан оның үні органның төмен регистрін немесе үлкен қоңыраудың үнін еске салады. Дәл осы музыкалық айқындығы оны әлемдегі өзге «ән салатын» дюналардан ерекшелейді – көп жағдайда мұндай құмдар ретсіз, анық тонсыз шу ғана шығарады.
- Құбылыстың ғылыми түсіндірмесі толық түрде тек XXI ғасырдың басында нақтыланды – негізгі рөлді кварц түйірлерінің мінсіз домалақ пішіні мен біркелкілігі атқаратыны анықталды. Ылғалдылық барханның үнін өшіреді – жаңбырдан кейін немесе тұманды күндері құм тау үнсіз қалады, ал күн көзі үстіңгі қабатты толық құрғатқанда ғана оның «даусы» қайта оралады.
- Жергілікті қазақ аңыздары бұл жұмбақ дыбысты құм астында қамалған рухтармен байланыстырған. Осындай мифтік түсіндірулер әлемнің көптеген шөлді өңірлерінде кездеседі – ортағасырлық араб саяхатшылары да Арабия мен Сахарадағы «ән салатын» құмдарды тылсым күштермен байланыстырған.
- Бархан өз географиялық ортасына қарамастан сақталып тұр – ол өзен аңғарында, су мен өсімдіктің маңында орналасқан, ал мұндай түзілімдер әдетте ашық шөл кеңістігінде пайда болады. Ғалымдар оның тұрақтылығын Іле аңғарындағы жел бағытының ерекшелігімен түсіндіреді – екі басым жел ағыны бір-біріне қарсы соғып, төмен сырғыған құмды қайтадан жотаға қайтарып отырады.
- Бұл құм жотасы геологиялық тұрғыдан жас түзілім саналады – мамандардың бағалауынша, ол шамамен он мың жыл бұрын ежелгі су айдыны тартылғаннан кейін қалыптаса бастаған. Құрамындағы кварц түйірлері Тянь-Шаньнан Іле өзені арқылы әкелініп, мыңдаған жыл бойы домаланып, мінсіз тегіс пішінге ие болған.
- Бархан маңындағы флора мен фауна шөл және өзен аңғары түрлерінің ерекше үйлесімін құрайды – етегінде сексеуіл, жыңғыл, құм қияғы өссе, жақын маңдағы қамыс арасында сирек құстар ұялайды. Құмның жалаңаш беткейі мен оның түбіндегі тіршілікке бай экожүйе арасындағы контраст көрерменге ерекше әсер қалдырады.
- Нысанға туристік қызығушылық жыл сайын артып келеді – Ән салатын бархан Қазақстандағы ең танымал табиғи көрікті жерлердің бірі және Іле бойындағы экотуризм бағыттарының құрамына кіреді. Саяхатшылар көбіне ашық әрі құрғақ күндері, күннің екінші жартысында келеді – дәл сол кезде қызған құм қабаты дыбыс шығару үшін қажетті күйге жетеді.
- Ән салатын құмдар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездеседі – Гоби, Сахара, Намиб, Арабия шөлдерінде және Солтүстік Америка дюналарында осындай құбылыстар сипатталған. Алайда қазақстандық бархан ауқымы, үнінің тазалығы және қолжетімділігімен ерекшеленеді – сондықтан ол түйіршікті орталардың акустикалық қасиеттерін зерттейтін ғалымдар үшін эталондық нысанға айналған.
Ән салатын бархан – физика, геология және поэзия бір нүктеде тоғысқан мекен. Оның болуы табиғаттың адам араласуынсыз-ақ терең эстетикалық әсер тудыра алатынын дәлелдейді. Бұл бірегей нысан айналасындағы туризмді жауапкершілікпен дамыту маңызды – бақылаусыз келушілер ағыны мыңдаған жыл бойы қалыптасқан нәзік тепе-теңдікті бұзуы мүмкін. Құм алыбының үні әлі талай ғасыр бойы жаңғыра беруі тиіс – ол біз өмір сүріп жатқан әлемнің шексіз қиялы мен ғажап мүмкіндіктерін еске салатын табиғи әуен.
