Адамзат ежелгі заманнан бері қоршаған әлемнің қалай пайда болғанын түсінуге тырысып келеді. Әртүрлі халықтар жұлдыздардың, ғаламшарлардың және бүкіл кеңістіктің шығу тегі туралы аңыздар мен мифтер ойлап тапқан. Ғылымның дамуы зерттеушілерге жауаптарды аңыздардан емес, бақылаулар мен есептеулерден іздеуге мүмкіндік берді. Бүгінде Ғаламның пайда болуын түсіндіретін ең кең таралған ғылыми тұжырымдама – Үлкен жарылыс теориясы. Ол аса тығыз әрі өте ыстық күйден қазіргі әлемнің қалай қалыптасқанын түсіндіреді. Ғылым зор жетістіктерге жеткеніне қарамастан, бұл алып үдеріс әлі де көптеген құпияны сақтап отыр.
- Үлкен жарылыс теориясы кәдімгі жарылысты сипаттамайды. Әңгіме бұрыннан бар кеңістіктің ішінде заттардың жан-жаққа ұшып кетуі туралы емес. Қазіргі ғылыми түсінік бойынша дәл сол сәтте кеңістік пен уақыттың өзі пайда бола бастаған. Сондықтан оны қарапайым жарылыспен салыстыру шартты түрде ғана қолданылады.
- Ғалымдардың есептеуінше, Үлкен жарылыс шамамен 13,8 миллиард жыл бұрын болған. Бұл көрсеткіш көптеген бақылау мен күрделі есептеулердің негізінде анықталған. Зерттеушілер галактикалардың қозғалысын және басқа да космологиялық деректерді зерттейді. Алынған нәтижелер бір-бірімен жақсы үйлеседі.
- Ғаламның алғашқы сәттерінде оның температурасы мен тығыздығы өте жоғары болған. Қызу деңгейі адам елестете алмайтын көрсеткіштерге жеткен. Мұндай жағдайда атомдар да, жұлдыздар да, ғаламшарлар да өмір сүре алмас еді. Материя мүлде өзгеше күйде болған.
- Кеңістік пайда болғаннан кейін бірден өте жылдам кеңейе бастады. Ғалымдар бұл кезеңді ғарыштық инфляция деп атайды. Өте қысқа уақыт ішінде жас Ғаламның көлемі сансыз есе ұлғайған. Дәл осы үдеріс оның қазіргі құрылымын түсіндіруге көмектеседі.
- Үлкен жарылыстан кейінгі алғашқы минуттарда ең қарапайым химиялық элементтер қалыптаса бастады. Негізгі бөлігін сутегі мен гелий құрады. Одан ауыр элементтер әлдеқайда кейін жұлдыздардың ішінде пайда болды. Осылайша заттардың алуан түрлілігі біртіндеп қалыптасты.
- Теорияның ең маңызды дәлелдерінің бірі – реликттік сәулелену. Ол бүкіл кеңістікті толтырып тұрған әлсіз электромагниттік сәулелену болып табылады. Бұл ерекше «жаңғырық» Ғалам дамуының алғашқы кезеңдерінен сақталған. Оның ашылуы ғылымдағы аса маңызды жетістіктердің біріне айналды.
- «Үлкен жарылыс» атауын британдық астроном Фред Хойл енгізген. Бір қызығы, бастапқыда ол бұл сөз тіркесін сын айту мақсатында қолданған. Алайда термин өте сәтті шыққандықтан, тез арада кең таралып кетті. Бүгінде бұл атауды әлемнің түкпір-түкпіріндегі адамдар біледі.
- Галактикалар қазіргі уақытта да бір-бірінен алыстап бара жатыр. Мұндай құбылыс астрономдардың бақылауы арқылы анықталған. Галактика неғұрлым алыс орналасса, соғұрлым оның алыстау жылдамдығы жоғары болады. Бұл дерек Ғаламның кеңейіп жатқанын дәлелдейтін басты айғақтардың бірі саналады.
- Үлкен жарылыс материяның абсолютті бос кеңістіктен пайда болғанын міндетті түрде білдірмейді. Бұл оқиғаға дейін не болғанын ғылым әзірге нақты білмейді. Әртүрлі болжамдар ұсынылғанымен, олардың ешқайсысы түпкілікті дәлелденген жоқ. Сондықтан бұл мәселе әлі де белсенді зерттеліп келеді.
- Қазіргі заманғы телескоптар өте алыс нысандарды бақылауға мүмкіндік береді. Соның арқасында ғалымдар Ғаламның өткеніне көз жүгірте алады. Кейбір галактикалардың жарығы Жерге жету үшін миллиардтаған жыл уақыт жұмсайды. Мұндай бақылаулар ғарыш тарихының ерте кезеңдерін жақсырақ түсінуге көмектеседі.
- Үлкен жарылыс тек материяның ғана емес, жұлдыздық жүйелердің пайда болуына қажетті жағдайлардың да қалыптасуына себеп болды. Осы оқиғадан кейін жүздеген миллион жыл өткен соң алғашқы жұлдыздар пайда бола бастады. Кейін галактикалар мен ғаламшарлық жүйелер қалыптасты. Ақыр соңында тіршіліктің тууына мүмкіндік беретін жағдайлар пайда болды.
- Ғылым орасан көп білім жинақтағанымен, Үлкен жарылыс теориясы барлық сұраққа жауап бере алмайды. Зерттеушілер қараңғы материяның, қараңғы энергияның және ғарыштың алғашқы сәттерінің табиғатын зерттеуді жалғастыруда. Жаңа жаңалықтар әлем туралы қазіргі түсінікті үнемі толықтырып келеді. Сондықтан Ғаламның шығу тегін зерттеу ғылымның ең қызықты бағыттарының бірі болып қала береді.
Үлкен жарылыс теориясы адамзатқа ғарыштың пайда болуын және ондағы өз орнын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Ол астрономия, физика және математика салаларындағы мәліметтерді біртұтас көрініске біріктіреді. Әрбір жаңа зерттеу алыстағы өткеннің құпияларын ашуға көмектеседі. Болашақтағы жаңалықтар бүгін жауап табылмаған сұрақтардың шешімін ұсынуы әбден мүмкін.
