Ғарышты игеру әрқашан тек қуатты зымыран тасығыштарды ғана емес, сонымен қатар адам денесін сыртқы ортаның қатыгез әсерінен сенімді қорғауды да талап еткен. Жер атмосферасынан тыс жерде адамды вакуум, жүздеген градусқа жететін температура ауытқулары және қатал сәулелену күтіп тұр. Дәл сол себепті инженерлер нәзік денені автономды өмір сүру жүйесіне айналдыра алатын құрылғы жасап шығарды. Бұл құрылғы іс жүзінде адамға тікелей киілетін шағын ғарыш кемесіне айналды. Мұндай конструкцияның құны қиялды таңғалдырады және кейде шағын ұшақтың бағасынан да асып түседі. Төменде осы күрделі технологиялық ғажайыптың ең қызықты ерекшеліктері жайлы баяндалады.
- Заманауи скафандр ондаған қабат маталардан тұрады, олардың әрқайсысы өз қызметін атқарады. Ішкі қабат жылу реттеу үшін жауап берсе, сыртқы қабат микрометеориттер мен радиациядан қорғайды. Олардың арасында тыныс алуға қолайлы қысымды сақтайтын герметикалық қабық орналасқан. Осындай көп қабатты құрылымсыз стансадан тыс жерде болу мүлдем мүмкін болмас еді.
- Бір данасының құны шынымен де 12 миллион долларға жетуі, тіпті одан асып кетуі мүмкін. Мұндай жоғары баға материалдардың бірегейлігімен және бөлшектердің көбінесе қолмен жиналуымен түсіндіріледі. Оның үстіне әрбір бұйым экстремалды жағдайларда көп сатылы сынақтан өтеді. Түпкілікті сома жүздеген мамандардың бірнеше жыл бойғы еңбегінен құралады.
- Конструкцияның ішінде жердегіден құрамы бөлек өз атмосферасы сақталады. Әдетте төмендетілген қысымдағы таза оттегі қолданылады, бұл инженерлік шешімдерді жеңілдетеді. Мұндай тәсіл ашық кеңістікке шыққан кезде декомпрессиялық аурудың қаупін азайтады. Дегенмен ол жұмысты бастар алдында ағзаны ерекше дайындауды қажет етеді.
- Өмірді қамтамасыз ету жүйесі оттегі баллондарын, көмірқышқыл газын сіңіретін құрылғыларды және ауаны айналдыратын желдеткіштерді қамтиды. Осы құрамдастардың бәрі ғарышкердің арқасындағы ықшам ранецке сияды. Мұндай жүйенің автономдығы әдетте алты-сегіз сағат үздіксіз жұмысты құрайды. Бұл уақыт стансадан тыс жердегі көптеген тапсырманы орындауға жеткілікті.
- Қолғаптар бүкіл конструкцияның ең күрделі бөлігі саналады. Олар қорғанысты қамтамасыз етумен қатар саусақтардың нәзік әрекеттер жасауға қажетті сезімталдығын да сақтауы тиіс. Арнайы топсалы механизмдерді қолдана отырып, әзірлеушілер материалдың беріктігі мен буындардың икемділігін теңестіруге тырысады. Дәл осы себепті сапалы қолғап жасау инженерлерден ұзақ айлық сынақтарды талап етеді.
- Дулыға сыртқы қалқанда алтын жалатпамен қапталған, ол күн сәулесін шағылыстырады. Асқа қымбат металдың осы жұқа қабаты атмосфера сүзбейтін жарқын сәулелерден көзді қарауытудан сақтайды. Сонымен қатар жалатпа дулыға ішіндегі температураны реттеуге көмектеседі. Мұндай шешім сәнді көрінгенімен, іс жүзінде тек техникалық міндетті атқарады.
- Әрбір костюм экипаж мүшесінің дене өлшемдерін ескере отырып, жеке-дара дайындалады. Шеберлер адамның қимылы жұмыс кезінде тежелмеуі үшін көптеген өлшем алады. Киюге жарамдылығын тексеру салмақсыздыққа жақын жағдайда бірнеше кезеңмен өтеді. Жеке тігу дайын бұйымның түпкілікті құнын айтарлықтай арттырады.
- Толық жабдықталған жарақтың Жердегі салмағы жүз отыз келіге жетеді. Салмақсыздық жағдайында бұл масса сезілмей қалады, ал инерция ешқайда жоғалмайды. Ғарышкерлер қолымен немесе денесімен кенеттен қимыл жасаған кезде осы фактор ескеруге тиіс. Арнайы тренажерлердегі жаттығулар дұрыс дағдыларды алдын ала қалыптастыруға көмектеседі.
- Сыртқы мата қабаты кевлардың және басқа да асқан берік талшықтардың бірнеше қатпарынан тұрады. Мұндай қорғаныс зор жылдамдықпен ұшатын ұсақ ғарыш қоқысының соққысына төтеп бере алады. Ашық кеңістікте қабықтың жыртылуы қысымның лезде жоғалуына және өмірге қатерге әкеп соғады. Осы себепті материалдардың сенімділігі ерекше мұқият тексеріледі.
- Көптеген функцияны басқару кеудедегі инженерлер «іштегі дисплей» деп атаған тақташа арқылы жүзеге асады. Ғарышкер осы тақшадағы төңкерілген жазуларды оқу үшін білектегі айнаға қарауға мәжбүр болады. Мұндай орналасу қолайсыз көрінгенімен, негізгі жұмыс үшін қолды бос қалдырады. Осындай интерфейске үйрену бірнеше жаттығу сессиясынан кейін-ақ қалыптасады.
- Ересектерге арналған жаялық ұзақ мерзімге сыртқа шығар алдында жарақтың міндетті элементі болып табылады. Жұмыс ұзақтығы кейде скафандрды шешуге мүмкіндік болмайтын сегіз сағатқа дейін созылады. Бұл инженерлік шешім бейхабар адамдарға күлкілі көрінгенмен, ол таза практикалық қажеттіліктен туындаған. Мұндай жағдайда ағзаның физиологиялық қажеттіліктерін елемеу мүлдем болмайды.
- Миссия аяқталғаннан кейін қымбат тұратын жарақ мүлдем тасталмайды, керісінше қайта пайдалану үшін мұқият қызмет көрсетуден өтеді. Мамандар келесі ұшуға дейін әрбір тігісті, клапан мен қосылысты тексереді. Кейбір құрылым бөлшектері тиісті күтіммен онжылдықтар бойы қызмет ете алады. Осындай тәсілдің арқасында ғарыш агенттіктері болашақ экспедициялар бюджетін айтарлықтай үнемдейді.
Жеке адамға арналған ғарыш кемесі әлдеқашан қиял болудан қалып, инженерлік шындыққа айналды. Осы күрделі құрылғының әрбір бөлшегі иесінің қауіпсіздігі мен ыңғайлылығы үшін мұқият ойластырылған. Мұндай жарақтың миллиондаған долларлық құны әртүрлі мамандықтағы конструкторлар мен ғалымдардың орасан еңбегін көрсетеді. Осындай әзірлемелерге енгізілген технологиялар жиі жердегі өнеркәсіпте де қолданысын табады. Мүмкін, болашақ инженерлер ұрпағы мұндай қорғанысты одан әрі жеңіл және қолжетімді етуге қол жеткізетін шығар.
