Кейбір мемлекеттерді өзгелерден географиялық орны ғана емес, ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрлері мен табиғи ерекшеліктері де даралап тұрады. Кавказ бен Каспий теңізінің аралығында орналасқан Әзербайжан – дәл сондай өзіндік болмысы айқын елдердің бірі. Мұнда мәңгі сөнбейтін табиғи отты, балшық жанартауларын, ежелгі жартас суреттерін және заманауи сәулет туындыларын бір сапардың өзінде көруге болады. Жергілікті жұрттың шай ішу дәстүрі, анарға деген ерекше ықыласы, кілем тоқу өнері мен мұғам музыкасы ұлттық мәдениеттің терең тамырларын аңғартады. Ел тарихында мұнай өндірісі де айрықша рөл атқарып, Бакудің келбетіне әрі тұтас өңірдің экономикалық дамуына зор ықпал етті. Осы мақалада біз Сіздер үшін Әзербайжан туралы 25 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Әзербайжанды жиі «Оттар елі» деп атайды. Мұндай атаудың пайда болуы жер қойнауындағы табиғи газдың жер бетіне шығып, кейбір жерлерде ұзақ уақыт бойы өздігінен жануымен байланысты.
- Баку маңындағы Янардагта табиғи жалын тау беткейінен тікелей шығып тұрады. Жер астынан үздіксіз көтерілетін газ оттың сөнбеуіне жағдай жасап, бұл орынды елдегі ең әйгілі табиғи көрікті жерлердің біріне айналдырған.
- Отпен байланысты тағы бір тарихи орын – Апшерон түбегіндегі Атешгях ғибадатханасы. Ғасырлар бұрын мұнда табиғи жалынды қасиетті құбылыс деп санаған адамдар келіп, түрлі діни рәсімдер өткізген.
- Әзербайжан балшық жанартауларының көптігімен ерекшеленеді. Баку төңірегіндегі кейбір аймақтарда жер астынан газ, су және саз қоспасы көтеріліп, сыртқы пішіні шағын жанартауларға ұқсайтын ерекше бедер түзеді.
- Ел астанасы Баку Каспий теңізінің жағасында орналасқан. Қаланың едәуір бөлігі дүниежүзілік мұхит деңгейінен төмен жатқандықтан, ол әлемдегі ең төмен орналасқан ірі астаналардың қатарына кіреді.
- Каспий атауында «теңіз» сөзі болғанымен, оның дүниежүзілік мұхитпен табиғи байланысы жоқ. Аумағының орасан үлкен болуына байланысты бұл су айдыны Жер шарындағы ең ірі тұйық ішкі су қоймасы саналады.
- Бакудің тарихи орталығы Ичери-шехер атауы «Ішкі қала» деген мағына береді. Оның аумағындағы Қыз мұнарасы мен Ширваншахтар сарайын қамтитын көне бөлік ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген.
- Әзербайжан аумағындағы Гобустанда мыңдаған көне жартас суреті сақталған. Ондағы бейнелерден аңшылық көріністерін, адамдарды, жануарларды, қайықтарды және ежелгі тұрмыстың басқа да белгілерін көруге болады.
- Гобустанның жартас өнері халықаралық маңызы бар мәдени ландшафт ретінде қорғалады. Бұл мекен зерттеушілерге Кавказ аумағындағы адамның өте ерте кезеңдердегі өмірін зерделеуге мүмкіндік беретін құнды археологиялық аймақ саналады.
- Нафталан қаласы ерекше мұнайымен әйгілі. Қою әрі өзіндік қасиеттері бар нафталан мұнайы жергілікті шипажайларда дәстүрлі емдік рәсімдерге қолданылады, алайда оны барлық ауруға бірдей көмектесетін әмбебап ем деп қабылдауға болмайды.
- Нафталанда мұнай ванналары ұсынылатын арнайы сауықтыру орындары жұмыс істейді. Мұндай рәсімдер елдің шипажай мәдениетіндегі өзгеше ерекшелікке айналғанымен, оларды денсаулық мақсатында қолдану мәселесін дәрігермен кеңескен жөн.
- Шай әзербайжандық қонақжайлықтың маңызды бөлігі болып саналады. Оны көбіне алмұрт пішіндес жіңішке белді «армуду» стақандарымен ұсынып, дастарқанға тәтті тағамдар, лимон немесе тосап қояды.
- Кейбір отбасылар шайды қантпен ғана емес, тосаппен бірге ішкенді ұнатады. Алдымен бір қасық тәттіден дәм татып, кейін ыстық сусын ішу – жергілікті дастарқан мәдениетіне тән танымал әдеттердің бірі.
- Шай ішу дәстүрі Әзербайжан қоғамында үлкен әлеуметтік мәнге ие. Ол қонақты қарсы алу, әңгімелесу, туыстармен жүздесу және күнделікті қарым-қатынас кезінде адамдарды жақындастыратын мәдени рәсім қызметін атқарады.
- Анар ел мәдениетінде ерекше орын алады. Бұл жеміс молшылықпен, берекемен және құнарлылықпен байланыстырылып, ұлттық тағамдардан бастап сәндік өнерге дейін түрлі салаларда бейнеленеді.
- Әзербайжанда анарға арналған «Нар байрамы» дәстүрі бар. Мереке кезінде бұл жемістің әртүрлі сұрыптары таныстырылып, тағамдар әзірленеді, қолөнер бұйымдары көрсетіліп, халықтық ойын-сауық шаралары өткізіледі.
- Әзербайжан кілемдері қарапайым тұрмыстық бұйымнан әлдеқайда кең мағынаға ие. Әр өңірге тән өрнектер, түстер мен тоқу әдістері ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа беріліп, халықтың көркемдік дүниетанымын сақтап келеді.
- Дәстүрлі кілем тоқу өнері елдің ең танымал мәдени нышандарының біріне айналған. Бакудегі Кілем музейінің ғимаратының өзі де ерекше жасалған – сыртқы пішіні шиыршықталып оралған алып кілемді еске түсіреді.
- Мұғам – әзербайжан музыка мәдениетінің аса маңызды дәстүрлерінің бірі. Бұл өнерде күрделі әуендік жүйе орындаушының шеберлігімен, сезімталдығымен және белгілі дәрежедегі суырыпсалмалықпен үйлеседі.
- Мұғам ән айту мен аспаптық орындауды өзара сабақтастырады. Осы музыкалық дәстүр арқылы орындаушылар халықтың тарихи жадын, сезім әлемін және рухани дүниетанымын жеткізеді.
- Әзербайжанның ұлттық тағамдары табиғи жағдайлар мен тарихи ықпалдардың алуан түрлілігін көрсетеді. Дастарқанда күріштен дайындалған палау, ет, көкөніс, түрлі көк шөп, жүзім жапырағына оралған долма және жұқа қамырдан жасалған тағамдар жиі кездеседі.
- Долма – жергілікті асхананың ең белгілі тағамдарының бірі. Оны көбіне жүзім жапырағына ет пен күріштен әзірленген салманы орап пісіреді, ал кей өңірлерде көкөністердің ішін толтыру тәсілі де кең тараған.
- Шеки қаласы тарихи сәулетімен және тәтті тағамдарымен танымал. Мұндағы хандар сарайы әсем өрнектерімен, түрлі түсті шынылардан жасалған терезелерімен және нәзік безендірілуімен ерекше назар аударады.
- Әзербайжан табиғаты салыстырмалы түрде шағын аумақта таңғаларлықтай алуан түрлі. Каспий маңындағы шөлейт жазықтардан бастап Кавказдың биік тауларына, қалың ормандар мен ылғалды субтропиктік өңірлерге дейін мүлде бөлек ландшафттарды кездестіруге болады.
- Мұнай Бакудің жаңа дәуірдегі тарихын түбегейлі өзгертті. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы өндірістің қарқынды дамуы қалаға кәсіпкерлер мен мамандарды тартып, сәулет құрылысының өркендеуіне және экономикалық өсімге зор серпін берді.
Әзербайжан – көне дәстүрлер мен заманауи өмір салты табиғи үйлесім тапқан ел. Табиғи жалын, мұнай тарихы, Кавказ таулары мен Каспий жағалауы оның ерекше келбетін қалыптастырса, шай ішу рәсімі, музыка, ұлттық тағамдар және қолөнер халық мәдениетінің тереңдігін танытады. Бұл мемлекетті тек «Оттар елі» деген атаумен сипаттау жеткіліксіз, өйткені оның болмысы табиғат, тарих және күнделікті тұрмыс дәстүрлерінің сан қырлы сабақтастығынан құралады. Осындай деректер шағын ғана Кавказ аймағында қаншалықты мол мәдени және табиғи мұра тоғысқанын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
