Жер сілкінісі туралы 25 қызықты дерек – ғылым әлі күнге дейін болжауды үйренбеген жердің дірілі

Біздің планетамыз сырттай қарағанда тұрақты әрі өзгермейтіндей көрінеді. Алайда оның қойнауында үздіксіз күрделі үдерістер жүріп жатады. Тау жыныстарының алып қабаттары баяу қозғалып, орасан зор энергия жинақтайды. Кейде бұл кернеу шегіне жетіп, кенеттен жер асты дүмпулері пайда болады. Мұндай табиғи құбылыстар Жер тарихының бүкіл кезеңінде орын алып келеді және адамзат өміріне елеулі әсер етеді. Ғылым айтарлықтай дамығанына қарамастан, сейсмикалық белсенділіктің көптеген қырлары әлі де толық зерттелмеген күйінде қалып отыр.

1. Жер сілкінісі – планетаның терең қабаттарында жиналған энергияның кенеттен босап шығуы. Соның нәтижесінде үлкен қашықтықтарға таралатын сейсмикалық толқындар пайда болады. Дәл осы толқындар жер бетінің тербелуіне себеп болады. Мұндай дүмпулердің күші әртүрлі болуы мүмкін.
2. Жер асты дүмпулерінің басым бөлігі тектоникалық плиталардың қозғалысымен байланысты. Жер қыртысының бұл алып бөліктері бір-біріне қатысты үнемі орын ауыстырып отырады. Жиналған кернеу шамадан тыс артқанда тау жыныстары жарылады. Осы сәтте энергия өте қысқа уақыт ішінде босап шығады.
3. Күн сайын Жер шарында мыңдаған жер сілкінісі тіркеледі. Олардың көпшілігін адамдар сезбейді. Мұндай әлсіз тербелістерді тек арнайы құрылғылар ғана анықтай алады. Әдетте тұрғындар салыстырмалы түрде күшті дүмпулерді ғана байқайды.
4. Жер астындағы жарылу немесе ығысу пайда болатын орын ошақ деп аталады. Ол әртүрлі тереңдікте орналасуы мүмкін. Оның дәл үстіндегі жер бетіндегі нүкте эпицентр деп аталады. Көп жағдайда ең үлкен әсер дәл осы аумақта байқалады.
5. Сейсмикалық белсенділікті тіркеу үшін сейсмографтар қолданылады. Бұл құрылғылар өте әлсіз тербелістерді де анықтай алады. Заманауи құралдар жоғары дәлдікпен жұмыс істейді. Солардың көмегімен ғалымдар маңызды ғылыми мәліметтер жинайды.
6. Магнитуда шкаласы бөлінген энергия мөлшерін бағалауға мүмкіндік береді. Көрсеткіштің бір бірлікке өсуі қуаттың айтарлықтай артуын білдіреді. Сондықтан 6 және 7 магнитуда арасындағы айырмашылық сырттай көрінгеннен әлдеқайда үлкен болады. Осындай ерекшелігіне байланысты бұл шкала логарифмдік болып саналады.
7. Құралдар арқылы тіркелген ең қуатты жер сілкінісі 1960 жылы Чилиде болған. Оның магнитудасы 9,5 деңгейіне жетті. Салдары мемлекет шекарасынан әлдеқайда алыс жерлерде сезілді. Пайда болған алып цунами толқындары басқа құрлықтарға дейін жеткен.
8. Жер сілкіністері тек құрлықта ғана емес, мұхит пен теңіз түбінде де болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда олар цунамидің пайда болуына себеп болады. Мұндай толқындардың биіктігі ондаған метрге дейін жетуі ықтимал. Сондықтан жағалау аймақтары ерекше қауіп-қатерге ұшырайды.
9. Барлық жер сілкіністері табиғи себептерден туындамайды. Кейбір тербелістер адам әрекетінің нәтижесінде пайда болады. Оларға жер астындағы жарылыстар, ірі су қоймаларын толтыру және пайдалы қазбаларды өндірудің кейбір түрлері жатады. Дегенмен олардың ауқымы табиғи құбылыстардан әдетте әлдеқайда төмен болады.
10. Күшті дүмпуден кейін афтершоктар жиі байқалады. Бұл негізгі оқиғадан соң пайда болатын қайталама тербелістердің атауы. Кейде олар апталарға немесе тіпті айларға созылады. Мұндай құбылыс тау жыныстарындағы кернеудің қайта бөлінуімен байланысты.
11. Кейбір жағдайда негізгі жер сілкінісіне дейін форшоктар тіркеледі. Олар кейін болатын ірі оқиға алдындағы әлсіздеу дүмпулер болып саналады. Алайда мұндай жағдайлардың бәрі бірдей күшті жер сілкінісімен аяқталмайды. Сол себепті оларды нақты болжам жасау үшін пайдалану өте қиын.
12. Қазіргі ғылым әлі күнге дейін жойқын жер сілкінісінің нақты уақытын және орнын дәл болжай алмайды. Мамандар белгілі бір өңірдегі белсенділіктің ықтималдығын ғана бағалай алады. Оқиғаның қай күні және қай сағатта болатынын айту мүмкін емес. Бұл мәселе геофизика ғылымындағы ең күрделі міндеттердің бірі болып қала береді.
13. Тынық мұхитының Отты шеңбері планетадағы ең белсенді сейсмикалық аймақ саналады. Әлемдегі ірі жер сілкіністерінің едәуір бөлігі дәл осы өңірде орын алады. Оның бойында көптеген жанартаулар орналасқан. Бұған тектоникалық плиталардың өзара әрекеттесуі себеп болады.
14. Кейбір жануарлар күшті жер сілкінісінің алдында әдеттен тыс мінез көрсетеді. Мұндай жағдайлар туралы мәліметтер ғасырлар бойы жиналып келеді. Ғалымдар бұл құбылысты зерттеуді жалғастыруда. Алайда оның сенімді түсіндірмесі мен практикалық қолдану тәсілі әлі табылған жоқ.
15. Жер сілкіністері жер бедерін өзгертуге қабілетті. Ірі оқиғалардан кейін жарықтар, ығысулар және жаңа бедер пішіндері пайда болуы мүмкін. Кейде жердің белгілі бір бөліктері көтеріледі немесе төмен түседі. Осындай өзгерістер өңірдің геологиялық тарихының бір бөлігіне айналады.
16. Су астындағы дүмпулер көлдер мен су қоймаларындағы су деңгейінің уақытша өзгеруіне әкелуі мүмкін. Мұндай әсер эпицентрден алыс орналасқан аумақтарда да байқалады. Кейде су бетінде ерекше тербелістер пайда болады. Мамандар бұл құбылысты сейша деп атайды.
17. Ең терең жер сілкіністері 600 шақырымнан астам тереңдікте орын алады. Олар көбіне тектоникалық плиталар бірінің астына бірі кіретін аймақтарда тіркеледі. Ошақ өте терең орналасқанына қарамастан, оларды құрылғылар анықтай алады. Осындай үдерістер планетаның ішкі құрылысын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
18. Кейбір ежелгі өркениеттер жер сілкіністерін құдайлардың немесе мифологиялық жаратылыстардың әрекетімен байланыстырған. Адамдар мұндай құбылыстарды аңыздар мен нанымдар арқылы түсіндіруге тырысқан. Осындай түсініктер әлемнің көптеген өңірінде болған. Ғылыми көзқарас әлдеқайда кейін қалыптасты.
19. Жапония жер сілкіністеріне ең жақсы дайындалған мемлекеттердің бірі болып саналады. Бұл елде қатаң құрылыс нормалары мен ерте ескерту жүйелері қолданылады. Тұрғындар қауіпсіздік бойынша тұрақты жаттығуларға қатысады. Осындай тәсіл табиғи апаттардың салдарын азайтуға көмектеседі.
20. Заманауи ескерту жүйелері алғашқы сейсмикалық толқындарды анықтай алады. Соның арқасында адамдар кейде бірнеше секунд немесе ондаған секунд бұрын хабар алады. Уақыттың осындай қысқа аралығының өзі адам өмірін сақтап қалуы мүмкін. Әсіресе бұл мүмкіндік көлік пен өнеркәсіп салалары үшін маңызды.
21. Жер сілкіністері тек біздің планетада ғана болмайды. Сейсмикалық белсенділіктің іздері Ай мен Марста да анықталған. Ғалымдар мұндай құбылыстарды зерттеу үшін арнайы құралдарды пайдаланады. Алынған мәліметтер аспан денелерінің эволюциясын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді.
22. Қазақстанның кейбір өңірлері сейсмикалық қауіпті аймақтарға жатады. Әсіресе елдің оңтүстік-шығыс бөлігіне ерекше назар аударылады. Өңір тарихында бірнеше күшті жер сілкінісі болғаны белгілі. Сондықтан мұнда қауіпсіздік мәселелеріне үлкен мән беріледі.
23. Күшті жер сілкіністері инфрақұрылым жұмысына елеулі әсер етуі мүмкін. Олар жолдарды, көпірлерді, байланыс желілерін және инженерлік жүйелерді зақымдайды. Салдардың ауқымы көптеген факторларға байланысты болады. Құрылыс сапасы мен халықтың дайындық деңгейі маңызды рөл атқарады.
24. Жер сілкіністерін зерттейтін ғылым сейсмология деп аталады. Оның мамандары бақылау деректерін талдап, жаңа зерттеу әдістерін әзірлейді. Солардың еңбегінің арқасында адамзат Жер қойнауындағы үдерістерді жақсырақ түсіне бастады. Соған қарамастан көптеген жұмбақтар әлі де шешімін тапқан жоқ.
25. Заманауи технологиялардың дамуына қарамастан, жер сілкіністері табиғат күшінің қаншалықты зор екенін еске салады. Тіпті ең дамыған мемлекеттердің өзі мұндай оқиғалардың қаупін толықтай жоя алмайды. Сондықтан осы саладағы зерттеулер әлемнің көптеген елінде жалғасып жатыр. Мұндай құбылыстардың табиғатын түсінуге деген ұмтылыс ғылымның маңызды міндеттерінің бірі болып қала береді.

Жер сілкіністері – планетамыздың күрделі әрі үнемі өзгеріп тұратын жүйесінің ажырамас бөлігі. Олар бізге қоршаған ортаның сырттай тұрақты көрінгенімен, шын мәнінде үздіксіз қозғалыста екенін көрсетеді. Сейсмикалық үдерістерді зерттеу ғылыми білімді кеңейтіп қана қоймай, миллиондаған адамның қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді. Адамзат Жердің ішкі құрылысын неғұрлым терең түсінген сайын, оның табиғи ерекшеліктеріне соғұрлым тиімді бейімделе алады.