Тараз туралы 26 қызықты дерек – жасы 2000 жылдан асатын және рим монеталары табылған қала

Ұлы Жібек жолы жай ғана сауда магистралі болған жоқ – ол тауарлармен бірге идеялар, діндер, технологиялар және тұтас халықтардың тағдырлары ағып жатқан өркениеттің тірі артериясы еді. Осы бағыттың бойында бір-бірінен тегі мен мәдениеті жағынан мүлде алшақ жатқан өңірлерді тоғыстырған қалалар өсіп шықты. Сол түйіндердің бірі Орталық Азияның қақ ортасындағы Талас өзенінің жағасында пайда болды – Қытай, Парсы, Үндістан және Римнен келген көпестер кездескен, ондаған билеушілер мен өркениеттер алмасқан мекен. Бүгінде бұл қала Тараз деп аталады және Қазақстанның Жамбыл облысының әкімшілік орталығы болып саналады. Посткеңестік кеңістікте екі мың жыл бойы үздіксіз адам әрекетінің соншалық бай әрі алуан айғақтарын сақтаған елді мекендер сирек.

1. Тараз – Орталық Азиядағы үздіксіз қоныстанған ең көне қалалардың бірі. Бұл аумақтағы алғашқы қоныс туралы деректер б.з.д. II ғасырға жатады, ал кейбір зерттеушілер тіршілік одан да ертерек басталғанын айтады. Екі мың жылдан астам уақыт бойы қала өмірінің тоқтаусыз жалғасуы оны өңірлік өркениет ескерткішіне айналдырады.
2. Мұнда табылған рим теңгелері батыс әлемімен байланыс болғанын дәлелдейді. Қазіргі Тараз аумағынан Рим империясы дәуірінің денарийлерінің табылуы Жібек жолы Еуразияның шеткі нүктелерін шын мәнінде жалғағанын көрсетеді. Бұл теңгелер мыңдаған шақырымды басып өтіп, Парфия мен Соғды арқылы жеткен материалдық айғаққа айналды.
3. Қаланың көне атауы – Талхир немесе Талас – қытай жылнамаларында аталады. Хань әулеті дәуіріндегі деректерде бұл атау сауда жолдарының сипаттамасында кездеседі. Сол жазбалар арқылы тарихшылар Талас өзені бойындағы ірі қоныстың ерте заманда-ақ белгілі болғанын білді.
4. 751 жылы қала маңында Талас шайқасы өтті. Аббас әулетінің әскері Тан империясының қолын талқандап, Қытайдың батысқа қарай жылжуын тоқтатты. Бұл оқиға Орталық Азияның мәдени бағытын ғасырлар бойы айқындап, өңірді ислам өркениетінің ықпалына түпкілікті енгізді.
5. Дәл осы шайқастан кейін қағаз жасау құпиясы батысқа тарады. Тұтқынға түскен қытай шеберлері өсімдік талшықтарынан қағаз дайындау тәсілін ислам әлеміне жеткізді. Кейін бұл технология Еуропаға жетіп, білім таралуының тарихын өзгертті.
6. Орта ғасырларда Тараз дала аймағындағы ірі қалалардың бірі болды. IX–X ғасырлардағы араб географтары оны мешіттері, моншалары және базарлары бар дамыған сауда орталығы ретінде сипаттады. Әл-Мукаддаси X ғасырдың соңында Таразды «түріктер қаласы» деп атап, оның гүлденгенін жазған.
7. Қала арқылы Ұлы Жібек жолының бірнеше тармағы өтті. Талас аңғарының қолайлы орналасуы оны тау асулары мен ашық даланың тоғысқан нүктесіне айналдырды. Самарқаннан Отырарға немесе Ферғанадан Сібірге бағыт алған керуендер талас базарларын айналып өте алмады.
8. X–XII ғасырларда Тараз Қарахан әулетінің тұсында ерекше дамыды. Бұл кезеңде сәулетті құрылыстар салынып, қолөнер өркендеді және халық саны ондаған мыңға жетті деген болжам бар. Қарахан дәуірінің сәулет ескерткіштері бүгінге дейін сақталған.
9. Айша-Бибі кесенесі – Тараз маңындағы ортағасырлық сәулет інжу-маржаны. XI–XII ғасырларға жататын бұл ескерткіш терракота өрнектерінің күрделілігімен ерекшеленеді. Аңыз оны Тараз билеушісіне ғашық болған жас қыздың трагедиялық тағдырымен байланыстырады.
10. Айша-Бибінің жанында сол кезеңдегі Бабаджа-қатын кесенесі орналасқан. Екі ескерткіш бірегей сәулеттік ансамбль құрайды. Бірінің нәзік өрнегі мен екіншісінің қатаң кірпіш пішіні ортағасырлық құрылыс дәстүрлерінің байлығын көрсетеді.
11. XIII ғасырдағы моңғол шапқыншылығы қалаға ауыр соққы болды. 1220 жыл шамасында Шыңғыс хан әскерлері Таразды күйретті, содан кейін ол бұрынғы ауқымына қайта жете алмады. Бұл өзгеріс көптеген орталықазиялық қалалардың тағдырында орын алған тарихи бетбұрысқа ұқсас.
12. Қазбалар бірнеше өркениеттің артефактілерін ашты. Сақ-үйсін дәуірінен бастап соғдылық, түркілік және араб кезеңдеріне жататын заттар табылды. Мұндай мәдени қабаттардың бір жерде шоғырлануы Таразды Орталық Азия тарихының тірі энциклопедиясына айналдырады.
13. XIX ғасырда ортағасырлық қаланың орнында орыс әскери бекінісі пайда болды. Ресей империясының құрамына енгеннен кейін бұл жерде Әулие-Ата бекінісі салынды. Уақыт өте келе ол әкімшілік орталыққа айналып, көне қаланың іздерін бойына сіңірді.
14. Кеңес дәуірінде қала бірнеше рет атауын өзгертті. 1936 жылы Әулие-Ата Мирзоян деп аталды, 1938 жылы Жамбыл есімі берілді. 1997 жылы тарихи атау Тараз қайтарылып, екі мыңжылдық мұрамен сабақтастық қайта жаңғырды.
15. Жамбыл Жабаев – қазақ мәдениетінің әйгілі ақыны. Ол шамамен 1846 жылдан 1945 жылға дейін өмір сүріп, ауызша поэзия дәстүрін кеңестік кезеңмен ұштастырды. Қала оның есімін алпыс жылға жуық уақыт бойы иеленді.
16. «Тараз Антикалық» археологиялық кешені ежелгі қоныс қабаттарын ашады. Қазбалар барысында қала қабырғаларының, тұрғын үйлердің және шеберханалардың іздері табылды. Ерекшелігі – мәдени қабаттардың ерте темір дәуірінен орта ғасырға дейін үздіксіз қабаттасуы.
17. Тараз маңындағы Ақыртас қалашығы әлі де жұмбақ күйінде. VIII–IX ғасырларға жататын бұл алып тас кешен кей блоктарының бірнеше тонна салмағымен таңғалдырады. Оның сарай ма, монастырь ма немесе бекініс пе екені жайлы пікірталас жалғасуда.
18. Тараз өңірі буддизмнің таралуында маңызды рөл атқарды. Будда бейнеленген тиындар мен мүсіншелер және ступа қалдықтары исламға дейінгі кезеңдегі буддистік ықпалдан хабар береді. Соғды көпестері осында діни із қалдырған.
19. Зороастризмге тән заттар да табылған. Сүйек сақтайтын оссуарийлер мен от символикасы бар бұйымдар парсылық дәстүрдің болғанын көрсетеді. Бұл өңірде әртүрлі діни жүйелер қатар өмір сүрген.
20. Несториандық христиандықтың да ізі бар. X–XI ғасырларға жататын шіркеу қалдықтары мен айқыш бейнелері табылды. Бұл Жібек жолы бойындағы көпконфессиялық ортаға тән құбылыс еді.
21. Ортағасырлық Тараз керамика өндірісінің ірі орталығы болды. Жергілікті шеберханалардың ыдыстары Ферғана мен Сырдария бойындағы ескерткіштерден табылды. Ыдыстардың жұқа қабырғалары мен өрнектерінің күрделілігі жоғары кәсібилікті көрсетеді.
22. Қалада өз теңгелері соғылған. Нумизматикалық олжаларда арабша жазулар мен жергілікті билеушілердің аттары бар мыс фельстер кездеседі. Бұл Тараздың экономикалық салмағы жоғары болғанын айғақтайды.
23. Қазіргі Тараз – Қазақстанның ірі өнеркәсіптік және ғылыми орталығы. Мұнда химия, тау-кен және өңдеу салалары дамыған. Жамбыл университеті тарих пен археология мамандарын даярлап, өткен мен бүгінді байланыстырады.
24. Тараз өлкетану музейі мыңдаған артефактіні сақтайды. Коллекция тас дәуірінен кеш орта ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды. Ортағасырлық сәулетке арналған бөлімде терракота және ганч үлгілері көрсетілген.
25. Тараз мұрасына халықаралық қызығушылық артып келеді. Қазақстандық және шетелдік экспедициялар бірлесіп зерттеу жүргізді. ЮНЕСКО-ның алдын ала тізіміне енгізілуі туризм мен қорғау шараларын ынталандырды.
26. Қала өзінің тарихи мұрасын туристік ресурс ретінде дамытып отыр. Жыл сайын Жібек жолына арналған фестивальдер өтеді, ғылыми конференциялар ұйымдастырылады. Өңір стратегиясы тарихи бірегейлікті мәдени туризмнің негізі ретінде қарастырады.

Тараз – қолайлы географиялық орналасудың өркениеттік қуатын дәлелдейтін қала. Екі мың жылдық тарих, алмасқан мәдениеттер мен діндер, Еуразияны жалғаған сауда байланыстары оны посткеңестік кеңістіктегі ең мазмұнды тарихи мекендердің біріне айналдырады. Археологиялық зерттеулер жалғасуда және әр маусым жаңа деректер әкеледі. Бұл жердің болашағы бүгінгі ұрпақтың өткенді қаншалықты ұқыпты сақтай алатынына және оны тірі білім көзіне айналдыра білуіне байланысты.