Мұхит Жер бетінің үштен екісінен астамын алып жатыр және оның тереңдігінде бүкіл жағалаулардың бейнесін санаулы минуттарда өзгерте алатын орасан энергия жасырынған. Табиғи апаттар адамзатқа су стихиясының жанында қалыптасқан өмір салтының қаншалықты нәзік екенін үнемі еске салып келеді. Теңіздегі барлық апаттардың ішінде қирау күші мен болжап болмайтын табиғаты жағынан цунами ерекше орын алады. Бұл құбылыс ашық мұхитта байқалмайтын тыныш толқын болып көрінеді. Бірақ жағалауға жеткенде ол шын мәнінде жойқын күшпен соғады. Жапон тіліндегі «цунами» сөзі «айлақтағы толқын» деген мағынаны білдіреді. Балықшылар теңізден оралғанда кейде жағалаудағы ауылдардың қирағанын көрген, ал ашық теңізде ешқандай қауіп байқалмаған. Бұл толқындардың таралу жылдамдығы реактивті ұшақтардың крейсерлік жылдамдығына жақын. Сондықтан олар Жердегі ең жылдам табиғи қауіптердің бірі саналады.
- Цунами толқындарының жылдамдығы сағатына 900 километрге дейін жетеді деген дерек бар. Мұхиттың бірнеше километрге дейін жететін терең бөлігінде толқын жолаушы реактивті ұшағына ұқсас жылдамдықпен қозғалады. Таяз суға жақындаған сайын оның жылдамдығы азаяды. Бірақ сол сәтте толқынның биіктігі күрт өседі. Осылайша жойқын энергия жағалауға қарай жинақталады.
- Ашық мұхитта цунами көбіне байқалмайды деген дерек бар. Терең суда толқынның биіктігі әдетте небәрі 30–60 сантиметр болады. Ал толқындардың арақашықтығы жүздеген километрге созылады. Ашық теңізде жүрген кеме мұндай толқынның астынан өткенін тіпті сезбеуі мүмкін.
- Цунамидің негізгі себебі теңіз түбіндегі жер сілкіністері деген дерек бар. Тектоникалық плиталар мұхит түбінде қозғалған кезде су бағаны кенет жоғары қарай итеріледі. Осы қозғалыс барлық бағытқа тарайтын толқындарды тудырады. Әдетте жойқын цунами пайда болуы үшін жер сілкінісінің магнитудасы кемінде 7,0 болуы қажет.
- Цунами бір ғана толқыннан емес бірнеше толқындар тізбегінен тұруы мүмкін деген дерек бар. Әрбір толқынның арасы бірнеше минуттан бір сағатқа дейін созылуы мүмкін. Бұл алғашқы соққыдан кейін жағалауға қайта оралған адамдар үшін қауіпті жағдай туғызады. Көп жағдайда екінші немесе үшінші толқын алғашқысына қарағанда әлдеқайда күшті болады.
- Толқын келер алдында теңіз жағалаудан шегінеді деген дерек бар. Бұл құбылыс «ескерту қайтуы» деп аталады. Толқындардың арасындағы ойыс бөлік алдымен құрлыққа жеткенде теңіз суы кері тартылады. Жағалаудағы адамдардың құтылуға бірнеше минуты ғана қалады. Алайда кейбіреулер қызығушылықпен ашылып қалған теңіз түбіне жақындайды. Сол кезде жақындап келе жатқан қауіпті байқамайды.
- Тарихтағы ең жойқын цунами 2004 жылы Үнді мұхитында болған деген дерек бар. Суматра аралы маңында магнитудасы 9,1 болатын жер сілкінісі тіркелді. Соның нәтижесінде биіктігі 30 метрге дейін жеткен толқындар пайда болды. Олар он төрт мемлекеттің жағалауларына соққы берді. Қаза тапқандар саны 227 мыңнан асты. Бұл апат бақылау тарихындағы ең қайғылы оқиғалардың біріне айналды.
- Жағалауға жеткен кезде толқынның биіктігі ондаған метрге дейін көтерілуі мүмкін деген дерек бар. Воронка тәрізді шығанақтарда толқын энергиясы шоғырланады. Соның нәтижесінде су бұрынғыдан да жоғары көтеріледі. 1958 жылы Аляскадағы Литуйя шығанағында болған оқиға кезінде толқын 524 метрге жетті. Бұл көрсеткіш бақылау тарихындағы ең жоғары рекорд болып саналады.
- Цунами тұтас мұхитты айтарлықтай күшін жоғалтпай кесіп өте алады деген дерек бар. 1960 жылы Чили жағалауындағы жер сілкінісінен туған толқындар шамамен 22 сағаттан кейін Жапония жағалауларына жетті. Олар шамамен 17 мың километр жолды өтті. Жапонияға жеткен кезде толқындар әлі де үйлерді қиратуға жеткілікті энергияға ие болды.
- Жанартау атқылауы да алып толқындарды тудыруы мүмкін деген дерек бар. 1883 жылы Кракатау жанартауы жарылған кезде биіктігі 37 метрге дейін жеткен цунами пайда болды. Бұл толқын Ява бұғазы жағалауындағы 160-тан астам ауылды жойып жіберді. Жанартаудың жарылыс дыбысы 4000 километрден астам қашықтықта естілген.
- Ерте ескерту жүйесі мыңдаған адамның өмірін сақтап қалуға мүмкіндік береді деген дерек бар. 2004 жылғы апаттан кейін Үнді мұхитында арнайы бақылау жүйесі орнатылды. Мұхит түбіне қысым өзгерісін тіркейтін датчиктер қойылды. Сонымен қатар қалқымалы буйлер жүйесі іске қосылды. Қауіп туралы сигнал берілгенде жағалау қызметтерінде халықты эвакуациялауға бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін уақыт болады.
- Жапония сейсмологтары қорғаныстың ерекше жүйесін жасаған деген дерек бар. Көп километрге созылған бетон толқын сындырғыштар салынды. Су астындағы тосқауылдар орнатылды. Айлақтарға кіретін жерлерде арнайы қақпалар тұрғызылды. Бұл құрылыстар ондаған жыл бойы салынған. Алайда 2011 жылы магнитудасы 9,0 болған жер сілкінісінен кейін пайда болған цунами олардың көбін басып өтті. Бұл инженерлік қорғаныстың да шектеуі бар екенін көрсетті.
- Мангр ормандары табиғи қорғаныс қызметін атқара алады деген дерек бар. 2004 жылғы апаттан кейін жүргізілген зерттеулер қызықты нәтижелер көрсетті. Мангр ағаштары тығыз өсетін жағалаулар аз зақымданған. Ал ашық жағалаулар қатты зардап шеккен. Тамыр жүйелері мен тығыз өсімдіктер толқын энергиясын әлсіретеді.
- Цунами оқиғалары біздің дәуірімізге дейін де тіркелген деген дерек бар. Ежелгі грек жазбаларында Жерорта теңізі жағалауларының кенет су астында қалғаны сипатталған. Қазіргі ғалымдар бұл оқиғаларды Санторин жанартауының атқылауымен байланыстырады. Бұл шамамен біздің дәуірімізге дейінгі 1600 жылдарда болған. Кейбір болжамдар бойынша дәл осы оқиға Атлантида туралы аңыздың негізіне айналған.
- Жануарлар қауіпті адамдардан бұрын сезе алады деген дерек бар. 2004 жылғы цунами алдында Тайландтағы пілдер мазасызданып қатты дыбыстар шығарған. Олар толқындар келгенге дейін құрлықтың ішкі жағына қарай кеткен. Фламинго құстары төмен жағалаулардан ұшып кеткен. Иттер серуенге шығудан бас тартқан. Инфрадыбысты сезетін жануарлардың мұндай мінез-құлқы қазір де зерттеліп жатыр.
- «Цунами» сөзі әлемнің көптеген тілдеріне жапон тілінен енген деген дерек бар. Бұл термин кең тарағанға дейін әр халық өз атауын қолданған. Кейбіреулер «тасқын толқын» деген атауды пайдаланған. Басқалары «теңіз жер сілкінісі» деп атаған. Бір атаудың халықаралық деңгейде қолданылуы жапон ғалымдарының осы құбылысты зерттеудегі тәжірибесінің жоғары екенін де көрсетеді.
Цунами – адамзат әлі толық қорғаныс таба алмаған табиғи апаттардың бірі. Оған қарсы сенімді физикалық қалқан жоқ. Адамдарды құтқаратын негізгі құралдар уақытылы ескерту, білім және ұйымшылдық болып қала береді. Мұхит түбін бақылау технологиялары дамып келеді. Бұл болашақта қауіпті дәлірек болжауға мүмкіндік береді. Дегенмен жағалауларды дұрыс жоспарлау және халықтың дайындық мәдениеті ғана шынайы қорғаныс бола алады. Қызығы сол ежелгі жағалау қауымдары кейде қазіргі қалалық тұрғындардан да қауіп белгілерін жақсы білген. Олар бұл білімді аңыздар мен дәстүрлер арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Болашақтағы қауіпсіздік алдыңғы қатарлы ғылым мен мұхиттың құбылмалы табиғаты туралы халық даналығын үйлестіруге байланысты болады.
