Тур де Франс туралы 15 қызықты дерек – қатысушылар 120 000 калория жоғалтатын веложарыс

Әлемдік спортта адамның физикалық және психологиялық мүмкіндіктерінің шегін сынайтын өте ауыр жарыстар аз емес. Марафондар, триатлондар және көпкүндік шаңғы жарыстары спортшыларға үлкен сынақ болады. Дегенмен барлық спорттық жарыстардың ішінде Тур де Франс ерекше орын алады. Бұл мәртебе жарыстың ұзақтығы, жүктеменің қарқындылығы және көрермен ауқымы сияқты көптеген факторлардың үйлесімімен түсіндіріледі. Франция жолдарында өтетін бұл көпкүндік веложарыс жыл сайын әлемнің ең мықты шабандоздарын жинайды. Олар үш апта бойы таулы кезеңдерде, жазық жолдарда және жеке уақыт сынақтарында бар күшін салады. Бір ғасырдан астам уақыт ішінде бұл жарыс аңыздармен, рекордтармен және жанжалдармен толықты. Соның нәтижесінде ол велоспорттан әлдеқайда кең мәдени құбылысқа айналды.

1. Тур де Франс алғаш рет 1903 жылы өткізілді деген дерек бар. Жарыстың ұйымдастырушысы журналист Анри Дегранж болды. Ол бұл жарысты «Авто» атты спорттық газетті танымал ету үшін ойлап тапқан. Бірінші жеңімпаз француз велошабандозы Морис Гарен болды. Ол бүкіл маршрутты шамамен 94 сағатта жүріп өтті. Қазіргі чемпиондар жаңа технологиялар мен дайындық әдістерінің арқасында бұл уақыттан екі есе жылдам мәреге жетеді.
2. Жарыстың жалпы қашықтығы шамамен 3400–3600 километр болады деген дерек бар. Маршрут жыл сайын өзгеріп отырады. Бірақ ол міндетті түрде жазық кезеңдерді қамтиды. Сонымен қатар Альпі мен Пиреней тауларындағы биік асулардан өтеді. Жарыстың дәстүрлі мәресі Париждегі Елисей алаңында өтеді. Бұл қашықтық шамамен Мәскеуден Лиссабонға дейінгі аралыққа тең.
3. Әрбір қатысушы бүкіл жарыс барысында шамамен 120 000 калория жұмсайды деген дерек бар. Бұл шамамен 40–50 килограмм май энергиясына тең. Сондай-ақ ол бірнеше жүз шоколад батончигінің энергиясына сәйкес келеді. Мұндай үлкен шығынды өтеу үшін кәсіби велошабандоздар күніне 6000–9000 килокалория тұтынады. Бұл қарапайым белсенді адамның нормасынан үш есе көп.
4. Жарыс кезінде тамақтану жеке ғылымға айналған деген дерек бар. Велошабандоздар қозғалыс кезінде тамақтанады. Командалар арнайы «тамақтану аймақтарында» оларға азық салынған сөмкелер береді. Күріш, макарон, энергетикалық гельдер, банандар және арнайы батончиктер пайдаланылады. Бұл тағамдар әр 20–30 минут сайын аз мөлшерде қабылданады. Осылайша қандағы глюкоза деңгейі тұрақты сақталады.
5. Жарыс көшбасшысының сары жейдесі «майо жон» ең танымал белгі болып саналады деген дерек бар. Ол алғаш рет 1919 жылы енгізілген. Сары түс кездейсоқ таңдалмаған. Жарысты ұйымдастырған «Авто» газеті дәл осындай түсті қағазда басылып шыққан. Бүгінде әр кезеңнен кейін бұл жейдені кию үлкен құрмет саналады. Бұл кәсіби велоспорттағы ең беделді марапаттардың бірі.
6. Сары жейдеден басқа тағы үш арнайы жейде бар деген дерек бар. Жасыл жейде ең жылдам спринтерге беріледі. Ақ және қызыл нүктелері бар жейде тау кезеңдерінің үздігіне тапсырылады. Ақ жейде 25 жастан кіші ең үздік жас спортшыға беріледі. Әр жейденің өз ұпай жүйесі бар. Сондықтан бір жарыс шын мәнінде бірнеше параллель жарысқа айналады.
7. Веложарыста командалардың рөлі өте маңызды деген дерек бар. Көрермендер бұл факторды жиі бағаламай жатады. Әр командада сегіз спортшы болады. Олардың көпшілігі «грегари» деп аталатын көмекші рөл атқарады. Олар көшбасшыны желден қорғайды. Қажет болса өз велосипедін береді. Сонымен қатар су әкеледі және жолды босатады.
8. Таулы кезеңдер жарыстың ең үлкен сынағы болып саналады деген дерек бар. Альпі мен Пиреней тауларындағы асулар өте қиын. Галибье, Турмале және Альп-д’Юэз сияқты асулар 2000–2600 метр биіктікке көтеріледі. Дәл осы жерде жаңа аңыздар пайда болады. Сонымен қатар көптеген үміттер күйрейді. Альп-д’Юэз асуындағы 21 әйгілі бұрылыс велоспорт тарихындағы ең атақты бөліктердің бірі саналады.
9. Қатысушылардың велосипедтері инженерлік өнердің шынайы үлгісі деген дерек бар. Қазіргі жарыс велосипедтерінің салмағы шамамен 6,8 килограмм болады. Бұл жарыс ережелері бойынша белгіленген ең төменгі шек. Олар көміртекті талшықтан жасалады. Аэродинамикалық есептеулер авиация саласындағы әдістерге ұқсас тәсілмен жүргізіледі. Бір велосипедтің бағасы 10–15 мың еуродан асып кетуі мүмкін.
10. Тур де Франс әлемдегі ең үлкен тегін спорттық шаралардың бірі деген дерек бар. Жарыс жолының бойына жыл сайын шамамен 12 миллион көрермен жиналады. Оларға билет сатып алудың қажеті жоқ. Жол жиегінде тұрып пелотонды күту жеткілікті. Осындай қолжетімділік жарысты нағыз халықтық мерекеге айналдырады. Ол француз қалалары мен ауылдарының өміріне табиғи түрде сіңіп кеткен.
11. Допинг жанжалдары ұзақ уақыт бойы жарыстың беделіне көлеңке түсірді деген дерек бар. Ең әйгілі оқиғалардың бірі америкалық Лэнс Армстронгқа қатысты болды. Ол жалпы есепте жеті рет жеңіске жеткен. Алайда 2012 жылы оның нәтижелері жойылды. Себебі тыйым салынған препараттарды жүйелі қолданғаны дәлелденді. Бұл жағдай спорттағы әділдік үшін күрестің жаңа кезеңін бастады. Сонымен қатар антидопинг бақылау жүйесі айтарлықтай өзгерді.
12. Жеңістер саны бойынша рекорд бірнеше шабандозға тиесілі деген дерек бар. Армстронгтың нәтижелері жойылғаннан кейін ең табысты спортшылар тізімі өзгерді. Бельгиялық Эдди Меркс, француз Бернар Ино және испандық Мигель Индурайн бес реттен жеңіске жетті. Соңғы жылдары словениялық Тадей Погачар мен даниялық Йонас Вингегор да ерекше нәтижелер көрсетіп жүр. Олар осы элиталық тізімге қосылу үшін бәсекелесіп келеді.
13. Ауа райы жағдайлары жарысты одан да қиын етеді деген дерек бар. Қатысушылар кейде қатты жаңбырда жарысады. Францияның оңтүстігіндегі жазық жолдарда температура 40 градусқа дейін жетуі мүмкін. Ал биік асуларда қар жауып тұрады. Тау етегі мен шың арасындағы температура айырмасы 20–25 градусқа дейін жетеді. Сондықтан арнайы киім мен жабдықты дұрыс таңдау өте маңызды.
14. Жарыс үлкен логистикалық керуенмен бірге жүреді деген дерек бар. Пелотонның артынан жүздеген автомобиль қозғалады. Олардың арасында командалық көліктер бар. Сонымен қатар техникалық қызметтер, медициналық топтар, журналистер және ұйымдастырушылар жүреді. Кейде бұл колоннаның ұзындығы бірнеше километрге дейін созылады. Осылайша әр кезең үлкен көшпелі операцияға ұқсайды.
15. Жарыстың экономикалық әсері қабылдаушы аймақтар үшін өте үлкен деген дерек бар. Кішкентай қалада кезеңнің басталуы немесе аяқталуы ондаған мың туристі тарта алады. Бір күн ішінде жергілікті бюджетке миллиондаған еуро түседі. Сондықтан француз қалалары жыл сайын жарыс кезеңін өткізу құқығы үшін бәсекелеседі. Бұл жергілікті экономика мен туризм үшін маңызды оқиға болып саналады.

Тур де Франс тек веложарыс қана емес. Ол адамның мүмкіндіктерін, технологиялық дамуды және спорттық драманы көрсететін ерекше құбылысқа айналды. Үш апта бойы ашық аспан астында нағыз спорттық эпопея өтеді. Әр жаңа маусым жаңа рекордтар мен жаңа қаһармандарды дүниеге әкеледі. Спорт ғылымы мен технологиялары дамыған сайын жылдамдық рекордтары да жаңара береді. Бірақ жарыстың негізгі мәні өзгермейді. Ол адамның ерік-жігері мен физикалық төзімділігінің шынайы сынағы болып қала береді. Кез келген кәсіби велошабандоз үшін Парижде сары жейдемен мәреге жету – тек жеңіс емес. Бұл көптеген жылдарға созылған еңбектің және орындалған арманның белгісі.