Адам өз миымен салыстырғанда әлдеқайда шағын миы бар тіршілік иелерін көбіне жете бағаламайды. Дәл осы көзқарас танымал ғылымда ең ұзақ өмір сүрген мифтердің бірін туғызды – балықтардың жады бар болғаны үш секундқа ғана жетеді деген түсінік. Бұл миф ондаған жыл бойы ауыздан ауызға таралып келеді, дегенмен зерттеушілер оны әлдеқашан жоққа шығарған. Әлемнің әртүрлі елдеріндегі ғалымдар су омыртқалыларының оқиғаларды, орындарды және нақты дараларды бірнеше ай бойы есте сақтай алатынын дәлелдейтін жүздеген тәжірибе жүргізді. Сөйтсек, суасты тіршілік иелері бұрын болжанғаннан әлдеқайда күрделі когнитивтік мінез-құлық танытады. Төменде келтірілген 20 дерек осы үнсіз жаратылыстарға деген көзқарасыңызды түбегейлі өзгертеді.
- Үш секундтық жады туралы мифтің ғылыми негізі жоқ және ол ешқашан рецензияланған зерттеулерде расталмаған. Оның шығу тегі көмескі, болжам бойынша, ол қалалық аңыз ретінде пайда болып, бұқаралық мәдениет арқылы таралған. Бірде-бір байыпты ғылыми еңбек үш секундты балық жадысының нақты шегі деп атамайды.
- Алтын балықтар шартты рефлексті бірнеше ай бойы есте сақтай алады. Классикалық тәжірибелерде оларды азық алу үшін тетік басуға үйретіп, кейін ұзақ уақыт өткен соң тексерген. Үш айлық үзілістен кейін де жануарлар үйренген әрекетті қателіксіз қайталаған.
- Цихлидтермен жүргізілген зертханалық тәжірибелер бұл балықтардың екі аптаға созылған айырылыстан кейін өз түрінің таныс дараларын танитынын көрсетті. Танудың белгісі мінез-құлықтағы өзгерістен байқалады, яғни таныс дараға деген агрессия төмендейді. Мұндай қабілет ұзақ мерзімді жадыда тұрақты көру бейнелерінің бар екенін білдіреді.
- Кемпірқосақ форелі бір рет күйзеліс немесе ауырсыну сезінген су айдынындағы орынды кейін айналып өтуді үйренеді. Бұл дағды бір ғана жағымсыз тәжірибеден кейін кемінде бірнеше апта сақталады. Зерттеушілер мұндай мінез-құлықты нақты оқиғаны есте сақтау қабілетін көрсететін эпизодтық жадының дәлелі ретінде бағалайды.
- Акулалар жыл сайын бірдей аң аулау аймақтарына қайта оралуға мүмкіндік беретін кеңістіктік жадыны көрсетеді. Үлкен ақ акула мыңдаған километр жүзіп өтіп, олжа аса мол болған дәл сол орынға қайта келе алады. Мұндай әрекет географиялық бағыттарды ұзақ мерзім есте сақтамай мүмкін емес.
- Тұқы балық аулау құралдарымен жанасқаннан кейін айрықша сақтық танытады. Бір рет қармаққа іліккен даралар ұқсас жемдерді бір жыл немесе одан да ұзақ уақыт бойы айналып өтеді. Әуесқой балықшылар бұл құбылысты жақсы біледі, алғашқы тәжірибеден кейін «ақылды» тұқыны ұстау өте қиынға соғады.
- Балықтар өздерін қоректендіретін адамдарды бет-әлпетінен таниды. Аквариум тұрғындарымен жүргізілген тәжірибелер белгілі бір адамның келуімен ғана белсенділік артатынын көрсетті. Адамдарды сыртқы келбеті бойынша ажырату ми қыртысының күрделі жұмысын және бейнені ұзақ мерзім сақтау қабілетін талап етеді.
- Қызғылт албырт және Тынық мұхит албыртының басқа түрлері бірнеше жыл мұхитта жүргеннен кейін өздері туған өзенге уылдырық шашуға қайта оралады. Бағдар ретінде жастық шағында есте сақталған судың химиялық құрамы қызмет етеді. Бұл «иіс жадысының» дәлдігі ғалымдарды әлі күнге дейін таңғалдырады.
- Теңіз алабұғалары күрделі кеңістіктік лабиринттерді есте сақтап, бір ай өткен соң дұрыс бағытты қайта көрсете алады. Бақылау тәжірибелері кездейсоқ жол таңдауды жоққа шығарды. Нәтижелер кеңістіктік ақпараттың ұзақ мерзімді жадыда сақталатынын айқын дәлелдеді.
- Балық-тазалағыштар – губан-мастацембелдер – тұрақты «клиенттерін» есте сақтап, оларға бірінші қызмет көрсетеді. Үнемі келіп тұратын ірі балық бейтаныс дараға қарағанда жылдамырақ тазаланады. Бұл дерек балықтардың әлеуметтік байланыстарды қалыптастырып, сақтай алатынын көрсетеді.
- Сегізаяқтар қатаң мағынада балықтарға жатпайды, бірақ ұқсас контексте жиі айтылады, алайда колюшка балықтары да сондай когнитивтік қабілет танытады. Бұл түрдің аталықтары көршілерінің ұяларының орналасуын есте сақтап, кейінгі аумақтық қақтығыстарда пайдаланады. Бөгде ұялар туралы ақпарат кемінде екі апта бойы сақталады.
- Балықтардың миында гиппокампқа ұқсас құрылым бар, ол теленцефалонның медиальды бөлігі болып саналады және кеңістіктік естеліктердің қалыптасуына жауап береді. Тәжірибелік дараларда осы аймақ зақымданғанда бұрын қалыптасқан бағдарлау дағдылары жойылған. Бұл дерек су омыртқалыларындағы ұзақ мерзімді жадының нейробиологиялық негізін растайды.
- Жас балықтар ересектерден үйреніп, меңгерген әлеуметтік білімді өмір бойы сақтай алады. Бір зерттеуде жас даралар үйретілген ересектердің соңынан белгілі бір бағытпен жүзіп, кейін ұзақ уақыт өткен соң оны өз бетінше қайталаған. Білімнің еліктеу арқылы мәдени түрде берілуі бұрын тек адамға тән құбылыс деп саналатын.
- Дақты данио – танымал аквариум балығы – қауіп көзін есте сақтап, қауіп жойылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы сақтықпен әрекет етеді. Бір рет қалыптасқан қорқыныш реакциясы олардың жүйке жүйесінде тұрақты сақталады. Зерттеушілер бұл түрді омыртқалылардағы жады механизмдерін зерттеудің үлгілік ағзасы ретінде пайдаланады.
- Груперлер муреналармен бірлесіп аң аулап, әрекеттерін үйлестіру үшін ишаралық байланыс қолданады. Мұндай серіктестік кездейсоқ емес, даралар нақты одақтастарын есте сақтап, бұрын таныс серіктестермен ынтымақтасуды жөн көреді. Серіктестің «беделін» сақтау ұзақ мерзімді әлеуметтік жадыны талап етеді.
- Африкалық цихлидтер өз тобындағы үстемдік иерархиясын бөгде қақтығыстарды бақылау арқылы есте сақтай алады. Егер дара басқа біреуінің жеңілгенін көрсе, кейін оған сақтығы төмендейді. Мұндай «транзитивті қорытынды» жасау қабілеті бұрын тек приматтар мен құстарға тән деп есептелетін.
- Балықтар азық берілетін тәуліктің уақытын есте сақтайды. Зертханалық жағдайда олар қоректендіргіш маңына әдеттегі уақыттан бірнеше минут бұрын жинала бастаған. Мұндай мінез-құлық оқиғаны есте сақтаумен қатар ішкі уақыт есебін жүргізу қабілетін де қажет етеді.
- Кейбір теңіз балықтары тасу-қайту циклдерін есте сақтап, су қайтар алдында қауіпсіз паналарға алдын ала көшеді. Бұл мінез-құлық әр дараның жеке тәжірибесіне негізделіп қалыптасады және тек туа біткен инстинктке тәуелді емес. Мұндай икемді үйрену қарапайым рефлекстерден айқын ерекшеленеді.
- Тұқы тұқымдас балықтар латентті үйрену қабілетін көрсетеді, яғни көзге көрінетін сыйақысыз-ақ орта ерекшеліктерін есте сақтайды. Жаңа аквариумды зерттеген даралар кейін сол ортада тәжірибесіз балықтарға қарағанда әлдеқайда тез бағдарланған. Есте сақталған ақпарат кемінде үш апта бойы сақталған.
- Квинсленд университетінде жүргізілген зерттеу кейбір балықтардың адам бет-әлпетін 86 пайыз дәлдікпен тани алатынын анықтады. Тәжірибелік даралар жарық пен көру бұрышы өзгерген жағдайда да көптеген бейтаныс бейнелер арасынан таныс тұлғаны қателеспей таңдаған. Бұл нәтиже зерттеушілердің күтулерінен асып түсіп, балықтардың когнитивтік мүмкіндіктері туралы түсініктерге күмән келтірді.
Жануарлар мінез-құлқын зерттейтін ғылым антропоцентрлік стереотиптерді біртіндеп жойып келеді, ал балықтар соның айқын дәлелі. Олардың когнитивтік қабілеттерін мойындау тек академиялық қана емес, этикалық салдарға да әкеледі, соның ішінде балықтарды тұтқында ұстау нормаларын және өнеркәсіптік балық аулау әдістерін қайта қарау қажеттігін туындатады. Су тіршілік иелерінің қинала алатынын, үйренетінін және есте сақтайтынын түсіну оларға деген қатынасымыздың негізін өзгертеді. Ғалымдар суасты әлемін тереңірек зерттеген сайын бір ой айқындала түседі – зерде алуан түрлі және оны тек адам өлшемімен бағалауға болмайды.
