Жыландар туралы 25 қызықты дерек – иісті тілімен сезетін және дірілді бүкіл денесімен еститін бауырымен жорғалаушылар

Жер шарында өмір сүретін тіршілік иелерінің ішінде адамдарда ең қарама-қайшы сезімдер туғызатындарының бірі – жыландар. Әлемнің көптеген аймақтарында олар бір жағынан терең қорқыныштың нысаны болса, екінші жағынан шынайы таңданыс тудырады. Бұл жорғалаушылар шамамен 100 миллион жыл бұрын пайда болған. Содан бері олар арктикалық тундрадан бастап тропикалық мұхиттарға дейін, шөлдерден бастап төрт мың метрден жоғары тау шыңдарына дейінгі сан түрлі экожүйелерді игеріп үлгерді. Эволюция оларды инженерлік тұрғыдан мінсіз жаратылысқа айналдырды. Аяқ-қолы жоқ болғанымен, олар аң аулай алады, жүзе алады, ағашқа өрмелей алады және кейбір түрлері ауада қалықтай алады. Жыландардың сезім жүйесі ғылым үшін ерекше қызығушылық тудырады. Олар қоршаған әлемді көптеген омыртқалы жануарлардан мүлде өзгеше қабылдайды. Тілін иіс сезу мүшесі ретінде қолданады, ал бүкіл денесі арқылы дірілді қабылдайды. Жыландардан қорқу – әлемдегі ең кең тараған қорқыныштардың бірі. Бірақ адамдардың көпшілігі бұл жануарлар туралы ойлағанынан әлдеқайда аз біледі. Төмендегі деректер жыландардың күтпеген әрі қызықты қырларын ашып көрсетеді.

1. Жыландар иісті мұрын арқылы емес, тіл арқылы сезеді. Екіге айырылған тіл ауадағы ұшқыш молекулаларды ұстап алады. Кейін оларды ауыз қуысының таңдайында орналасқан Якобсон мүшесіне жеткізеді. Тілдің екі ұшы кеңістіктің екі нүктесінен сигнал алуға мүмкіндік береді. Бұл жорғалаушыға иістің қай жақтан шыққанын анықтауға көмектеседі.
2. Жыландарда сыртқы құлақ та, дабыл жарғағы да болмайды. Олар дыбысты дәстүрлі есту мүшелері арқылы қабылдамайды. Оның орнына жердің дірілін төменгі жақ сүйегі арқылы сезеді. Бұл сүйек ішкі құлақпен арнайы сүйек арқылы байланысқан. Сондықтан жылан ауыр жануардың қадамдарын бірден байқайды.
3. Жылан денесі тұтас омыртқа жүйесінен тұрады деуге болады. Әртүрлі түрлерде омыртқалардың саны 100-ден 400-ге дейін жетеді. Бұл барлық тірі омыртқалы жануарлардың ішіндегі рекордтық көрсеткіштердің бірі. Әр омыртқа қабырғалармен байланысқан. Осындай құрылым денеге ерекше икемділік береді.
4. Аяқ-қолсыз қозғалу бірнеше түрлі тәсіл арқылы жүзеге асады. Ең кең таралған әдіс – бүйірлік толқын тәрізді қозғалыс. Бұл кезде дене толқын сияқты ирелеңдейді. Ал ірі питондар мен удавтар көбіне түзу бағытта қозғалады.
5. Шұңқырбасты жыландар инфрақызыл сәулені сезе алады. Көз бен мұрын арасындағы арнайы терморецепторлық шұңқырлар жылуды анықтайды. Олар температура айырмасын өте дәл сезеді. Бұл қабілет түнгі аң аулау кезінде өте маңызды.
6. Питондар мен удавтар жемтігін қысып өлтіреді. Бұрын олар олжасын тұншықтырады деп есептелген. Бірақ зерттеулер басқа нәтиже көрсетті. Денесінің қысымы қан айналымын тоқтатады.
7. Торлы питон – әлемдегі ең ұзын жылан. Расталған рекорд бойынша оның ұзындығы 7,67 метр болған. Бұл дарақ Индонезиядағы Сулавеси аралында ұсталған. Кейбір деректерде 10 метрден асатын жыландар туралы айтылады.
8. Анаконда ұзындығы бойынша питоннан қысқа. Бірақ салмағы жағынан одан ауыр. Жасыл анаконда – әлемдегі ең ауыр жылан. Оның салмағы 250 килограмнан асуы мүмкін.
9. Жылан уы – өзгеріске ұшыраған сілекей. Эволюция барысында кейбір түрлердің сілекей бездері арнайы у өндіретін мүшеге айналған. Бұл бездер күрделі ақуыз қоспаларын синтездейді. Олардың құрамында нейротоксиндер мен гемотоксиндер болады.
10. Әлемде белгілі шамамен 3700 жылан түрінің тек 600-дейі ғана улы. Ал олардың шамамен 200 түрі ғана адам өміріне қауіпті. Көптеген жыландар мүлде зиянсыз. Адамды көргенде олар көбіне қашып кетуге тырысады.
11. Австралиядағы құрлықтық тайпан ең күшті уға ие жыландардың бірі. Бір шағуында бөлінетін у мөлшері теориялық тұрғыдан 100 ересек адамды өлтіруге жеткілікті. Бірақ бұл түр өте сақ келеді. Ол сирек кездесетін аймақтарда өмір сүреді.
12. Теңіз жыландары толықтай су ортасына бейімделген. Олар құрлықта қозғалу қабілетін жоғалтқан. Құйрығы жүзуге ыңғайлы етіп жалпақ болып келеді. Мұрын тесіктері бастың жоғарғы жағында орналасқан.
13. Жылан олжасын толықтай жұта алады. Бұл бас сүйегінің ерекше құрылымымен байланысты. Төменгі жақ сүйегі жоғарғы жаққа қатты бекітілмеген. Екі бөлігі серпімді байламдар арқылы байланысқан.
14. Жыландар жылына бірнеше рет түлейді. Ескі тері толықтай сыдырылып түседі. Ол тұмсықтан құйрыққа дейін бір қабат болып шығады. Бұл процесс шұлықты теріс айналдырғандай көрінеді.
15. Кейбір жылан түрлері партеногенез арқылы көбейе алады. Бұл аталықсыз көбею әдісі. Кейбір питондар мен удавтардың аналықтары аталықсыз жұмыртқа бере алады. Мұндай жағдайда ұрпақ генетикалық тұрғыдан аналыққа өте ұқсас болады.
16. Жыланның ысылдауы – ескерту белгісі. Бұл дыбыс агрессияны білдірмейді. Ауаның тар дауыс саңылауы арқылы шығуынан ысылдаған дыбыс пайда болады. Ол ықтимал жауға қауіп туралы сигнал береді.
17. Оңтүстік-Шығыс Азияда ұшатын жыландар кездеседі. Олар ағаштан ағашқа қалықтап өте алады. Денесін S әрпі тәрізді етіп иеді. Сонымен қатар денесін жалпақ етіп жазады.
18. Маржан түсті жыландар өздерін ашық түстер арқылы қорғайды. Қызыл, сары және қара жолақтар қауіпті екенін білдіреді. Мұндай түс жыртқыштарды ескертеді. Кейбір зиянсыз жыландар да дәл осы түсті көшіріп алған.
19. Кейбір кобра уының құрамында күшті ауырсынуды басатын заттар бар. Оның кейбір компоненттері өте аз мөлшерде ауырсыну рецепторларын тежейді. Бұл әсер кейде морфиннен де күшті болуы мүмкін. Сондықтан ғалымдар бұл қасиетті ұзақ уақыт бойы зерттеп келеді.
20. Уға қарсы сарысу жылқылар немесе қойлар арқылы өндіріледі. Жануарға аз мөлшерде у енгізіледі. Иммундық жүйе арнайы антиденелер түзеді. Кейін осы антиденелер негізінде дәрі дайындалады.
21. Әлемдегі ең кішкентай жылан – барбадостық жіңішкеауыз жылан. Оның ұзындығы шамамен 10 сантиметр ғана. Сыртқы түрі жауынқұртқа ұқсайды. Ол құмырсқалардың жұмыртқалары мен дернәсілдерімен қоректенеді.
22. Бразилия жағалауындағы Жыландар аралы әлемдегі ең қауіпті жерлердің бірі. Бұл аралда алтын түсті ланцетбасты жыланның жалғыз популяциясы өмір сүреді. Оның уы өте күшті гемотоксин болып саналады. Аралға баруға тек арнайы рұқсатпен ғана мүмкіндік беріледі.
23. Көптеген халықтардың мәдениетінде жылан маңызды символ болып саналады. Өзін-өзі құйрығынан тістеген жылан бейнесі – уроборос – мәңгіліктің белгісі ретінде қолданылған. Бұл символ ежелгі мысырлықтар мен гректерде кездеседі. Ал жылан оралған Асклепий таяғы медицина белгісіне айналды.
24. Кейбір жыландар басқа жануарлардың қозғалысын еліктей алады. Кейбір улы жыландардың жас дарақтары құйрығының ұшын қозғалтады. Ол құрт немесе жұлдызқұртқа ұқсайды. Бұл айла бақалар мен кесірткелерді өзіне жақындатады.
25. Жыландар көптеген экожүйелерде маңызды рөл атқарады. Олар кеміргіштердің санын реттейді. Осы арқылы егін шығынын азайтады. Сонымен қатар кеміргіштер арқылы таралатын аурулардың таралуын тежейді.

Жыландар омыртқалы жануарлар арасында эволюциялық тұрғыдан өте табысты топтардың бірі болып саналады. Олар аяқ-қолсыз өмірге бейімделгеніне қарамастан барлық құрлықтарды игерді. Тек Антарктидада ғана кездеспейді. Олардың сезім жүйелерін, уын және қозғалу биомеханикасын зерттеу ғылым мен техникаға жаңа мүмкіндіктер ашады. Мұндай зерттеулер жаңа ауырсынуды басатын дәрілерді жасауға немесе қиын жерлерде қозғалатын роботтарды дамытуға көмектесуі мүмкін. Жыландардың биологиялық әртүрлілігін сақтау өте маңызды. Себебі әрбір түрдің жоғалуы ғылым үшін құнды биохимиялық қосылыстардың жоғалуына әкеледі. Адамның жыландардан қорқуы табиғи эволюциялық инстинкт болуы мүмкін. Бірақ бұл сезім олардың табиғаттағы маңызын түсінуге кедергі болмауы тиіс.