Адам мен жыртқыш құс – жабайы табиғатпен адамның өзара іс-қимылы тарихындағы ең көне одақтардың бірі. Саятшылық жазу пайда болғанға дейін-ақ туындап, шыдамдылықты, шеберлікті және терең өзара сенімді талап ететін күрделі өнерге айналды. Әртүрлі халықтардың аңшылары қолға үйреткен барлық құстардың ішінде бүркіт ерекше орын алады – физикалық мүмкіндіктері жағынан да, мәдени маңызы жағынан да. Дәл қазақ саятшы-беркутшілер бүркітпен аңшылық өнерін жетілдіріп, дәстүрді мыңдаған жыл бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізді. Қауырсынды жыртқыштардың патшасы және қазақ дала өркениетінің тірі рәмізі – бүркіт туралы он екі деректі ұсынамыз.
- Бүркіт – планетадағы ең ірі қырандардың бірі. Ересек дарақтың қанат жайылымы екі жарым метрге, ал салмағы үштен жеті килограммға дейін жетеді. Ұрғашылары еркектерінен айтарлықтай ірі болады, дәл сондықтан қазақ беркутшілері дәстүрлі түрде оларды аңшылықта күшті де нәтижелі серіктес ретінде таңдайды.
- Бүркіттің шүйліккен кездегі жылдамдығы сағатына үш жүз шақырымға жетеді – бұл жыртқыш құстардың басым бөлігінен асып түседі. Көлденең ұшуда қыран сағатына жүз жиырма – жүз елу шақырымға дейін жеделдейді. Мұндай зымырандық қуатты аяқтарымен бірлесе отырып, оны дүниежүзіндегі ең тиімді аспан аңшыларының біріне айналдырады.
- Бүркіттің көру қабілеті адамдікінен төрт-сегіз есе өткір. Ол шамамен екі шақырым қашықтықтан қоянды байқап, шүйлігуді бастамай тұрып-ақ шабуыл бағытын дәл есептей алады. Екі түрлі жарық рецепторы – күндізгі және алакөлеңкелі жарыққа арналған – жыртқышқа кез келген жарықтандыру жағдайында ерекше айқын бейне қамтамасыз етеді.
- Бүркіт аяғының қысу күші шаршы сантиметрге шамамен жүз килограммды құрайды – бұл адам қол алысуынан бірнеше есе басым. Бұл күш орташа кіші бөкеннің бас сүйегін жаруға немесе түлкіні ұстап тұруға жетеді. Дәл сондықтан тәжірибелі беркутшілер құспен жұмыс істегенде арнайы тері қолғап – томаға – киеді.
- Бүркітпен аңшылықтың қазақ дәстүрі кемінде төрт мың жылды қамтиды. Беркутшілер туралы алғашқы деректер Орталық Азия көшпенділерінің ежелгі қолжазбалары мен тас суреттерінде кездеседі. 2016 жылы ЮНЕСКО қазақтың бүркітпен аңшылық дәстүрін адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізді.
- Жас құсты үйрету аңшы мен қыранның екі-бес жылдық қарқынды бірлескен жұмысын талап етеді. Беркутші алдымен құсты қолға үйретіп, бірте-бірте команда орындауға, үнге қайтуға және ең соңында тірі олжаға аңшылық жасауға баулиды. Аңшы мен қыран арасындағы қарым-қатынас өзара сыйластық пен күнделікті байланыста қалыптасады да, жиі шынайы эмоционалды тіркесімге айналады.
- Дәстүр бойынша беркутші бүркітті балапан немесе ұшқан кезінде алып, он-он бес жылдан кейін оны еркіндікке жібереді. Бұл салт көшпелі мәдениетте тамыр жайған жабайы табиғатқа деген терең құрметті бейнелейді. Өсірген қырандан айрылу бір мезгілде өкініш те, абырой да саналады – аңшы ұяда ұрпақ бере алатындай жас кезінде-ақ құсты азат етеді.
- Бүркіт өзінен мөлшері едәуір үлкен олжаға шабуылдайды. Қасқырларға, жас бұғыларға және тау ешкілеріне шабуыл жасаған жағдайлар тіркелген – салмағы қырық килограммға дейінгі малдарға. Беркутші үшін дәстүрлі міндет болып табылатын түлкі мен қоянға аңшылық осы құстың нақты мүмкіндіктері аясында қарапайым ғана көрінеді.
- Бүркіттің ұясы – құстар дүниесіндегі ең монументалды құрылымдардың бірі. Жұп онжылдықтар бойы бір ұяны иеленіп, оны жыл сайын үстемелей береді – нәтижесінде ұяның диаметрі екі метрге, биіктігі бір жарым метрге жетеді. Мұндай құрылымның салмағы кейде бес жүз килограммнан асады.
- Бүркіттердің серіктерге адалдығы іс жүзінде абсолютті – жұп бүкіл өмірін бірге өткізеді. Бұл құстар моногамды болып, жыл сайын бірлесіп ұрпақ өрбітеді, жұмыртқаны басу мен балапандарды тамақтандыру міндеттерін бөліседі. Серіктен айрылуды ауыр кешіреді де, бұл жиі репродуктивтік белсенділіктің төмендеуіне алып келеді.
- Бүркіт Қазақстанның мемлекеттік рәмізі болып табылады және елдің гербін безендіреді. Қазақстан гербіндегі киіз үй үстіндегі алтын қыран еркіндікті, қуатты және биіктерге ұмтылысты бейнелейді. Осы тамаша құстың бейнесі ежелгі тас суреттерден қазіргі заманғы кескіндемеге дейін қазақ фольклорын, поэзиясы мен бейнелеу өнерін сусындатып тұрады.
- Дүниежүзіндегі бүркіт популяциялары қорғауда – құс көптеген мемлекеттің Қызыл кітабына енгізілген. Негізгі қауіптердің қатарына аңшылық алқаптарының тарылуы, пестицидтермен улану және браконьерлік жатады. Қазақстанда беркутшілер дәстүрі айналасында экотуризмді дамыту қыранның санын да, халық тарихындағы оның рөлі туралы тірі мәдени жадты да сақтауға ықпал етеді.
Бүркіт – табиғи қуат пен мәдени мән соншалықты толыққанды бірігіп кеткен тіршілік иесі, оларды енді бір-бірінен бөлу мүмкін емес. Қазақ аңшыларының бұл асқар құспен мыңдаған жылдық серіктестігі тек кәсіби аңшылық техникасы ғана емес, сыйластық пен теңдікке негізделген адамның жабайы табиғатпен қарым-қатынас философиясы. Заманауи дүниеде беркутшілер дәстүрін сақтау – бір мезгілде экология мәселесі де, тұтас халықтың мәдени бірегейлігі мәселесі де. Қыран қазақ даласының үстінде самғай берген шақта, қазіргі адамды мыңдаған жыл бойғы дала даналығымен жалғастыратын жіп те үзілмейді.
