Адамзат ауыл шаруашылығы тарихының мыңдаған жылдары ішінде өз қажетіне пайдаланған өсімдіктердің ішінде тұтас өркениеттердің келбетін өзгерте алғандары өте аз. Бидай халықтарды асырады, жүзім шарап берді, қант қамысы тәтті өнімдер сыйлады. Бірақ дәл мақта адамзатты киіндіріп, өнеркәсіптік революцияның тетіктерін бұрын-соңды болмаған күшпен іске қосты. Ақ үлпілдек қауашақтары бар бұл қарапайым өсімдік соғыстар мен құлдықтың себептерінің бірі болды. Ол тұтас империялардың пайда болуына да, күйреуіне де ықпал етті. Төрт құрлықтағы миллиондаған адамдардың тағдыры осы дақылмен тығыз байланысты болды. Бүгінде мақта жер бетіндегі әрбір адамның өмірінде бар. Ол киімде, төсек жабдықтарында, медициналық материалдарда және тіпті біздің қолымыздағы банкноттарда кездеседі. «Ақ алтын» атауы кездейсоқ пайда болған жоқ. Ғасырлар бойы бұл материал қымбат металдар сияқты құнды әрі стратегиялық маңызды болды. Төмендегі деректер адамзат өркениетінің тарихындағы ең ықпалды ауыл шаруашылық дақылдарының бірі туралы кеңірек түсінік береді.
- Мақта адамзат тарапынан кемінде жеті мың жыл бойы өсіріліп келеді. Оның қолданылғанын дәлелдейтін ең көне деректер Инд өзенінің аңғарынан табылған. Бұл аймақ қазіргі Пәкістан аумағында орналасқан. Археологиялық олжалар шамамен б.з.д. 5000 жылдарға жатады. Азиядағы дәстүрден бөлек мақта Мезоамерика мен Перуде де өсірілген. Ол жерлерден жасы шамамен 6000 жыл болатын мата қалдықтары табылған.
- Мақта талшығы – тұқым қабығынан өсіп шығатын бір ғана ұзын жасуша. Әр талшық гүл ұрықтанғаннан кейін бірден тұқым бетінде өсе бастайды. 45–60 күн ішінде оның ұзындығы 2–5 сантиметрге дейін жетеді. Жетілген талшықтың шамамен 90 пайызы целлюлозадан тұрады. Бұл табиғатта кең таралған органикалық полимерлердің бірі.
- Англиядағы өнеркәсіптік революцияның басталуына мақта өндірісі үлкен әсер етті. 1764 жылы Харгривс ойлап тапқан иіру машинасы өндірісті күрт жеделдетті. 1769 жылы Аркрайт жасаған су күшімен жұмыс істейтін машина бұл үдерісті одан әрі дамытты. 1785 жылы Картрайттың механикалық тоқу станогы енгізілді. Осы жаңалықтар шикізатты өңдеуді бірнеше есе жылдамдатты. Нәтижесінде британ тоқыма өнеркәсібі әлемдік сауданың негізіне айналды.
- 1794 жылы Эли Уитни патенттеген мақта тазалайтын машина өндірісті түбегейлі өзгертті. Бұған дейін бір жұмысшы күніне шамамен жарты килограмм талшықты қолмен тазалай алатын. Уитнидің құрылғысы бұл көрсеткішті 50 есе арттырды. Алайда бұл технология құлдықты жойған жоқ. Керісінше, мақта плантацияларында жұмыс күшіне сұранысты күрт арттырды.
- Мақта АҚШ-тағы Азаматтық соғыста маңызды рөл атқарды. Америка Құрама Штаттарының оңтүстігі әлемдік мақта өндірісінің шамамен үштен екі бөлігін қамтамасыз етті. Оңтүстік штаттар Британия мен Франция мақтаға тәуелді болғандықтан олар Конфедерацияны қолдайды деп үміттенді. Бұл стратегия «Мақта королі» деп аталды. Бірақ ол іске аспады. Еуропа мақтаны Египет пен Үндістаннан ала бастады.
- Кеңес дәуірінде Өзбекстан ірі мақта аймағына айналды. Бұл өзгеріс ауыр экологиялық салдарға алып келді. 1960-жылдардан бастап Орта Азиядағы мақта алқаптарын суару үшін ірі өзендер пайдаланылды. Амудария мен Сырдария өзендерінің сулары кең көлемде бұрылды. Соның нәтижесінде Арал теңізі қатты тартылып кетті.
- Қазіргі уақытта әлемдегі ең ірі мақта өндіруші – Қытай. Одан кейін Үндістан мен АҚШ келеді. Жыл сайын әлемде шамамен 25–26 миллион тонна мақта өндіріледі. Бұл мөлшер шамамен 40 миллиард футболка тігуге жеткілікті. Соған қарамастан негізгі экспорттаушы мемлекет – АҚШ. Бұл елде өндіріс шығыны жоғары болса да, мемлекет тарапынан берілетін субсидиялар үлкен рөл атқарады.
- Мақта өте көп су талап ететін ауыл шаруашылық дақылы. Бір килограмм таза талшық өндіру үшін 7000-нан 29 000 литрге дейін су қажет болуы мүмкін. Бұл көрсеткіш климатқа және агротехникалық әдістерге байланысты өзгереді. Салыстыру үшін бір килограмм бидай өсіруге шамамен 1500 литр су қажет.
- Египет мақтасы әлемдік тоқыма өнеркәсібінде сапаның эталоны болып саналады. Ніл аңғарында өсірілетін ұзын талшықты сорттар өте жұқа әрі берік жіп береді. Мұндай талшықтан жоғары сапалы төсек жабдықтары мен көйлектер тігіледі. Египет мақтасының талшығы 38–45 миллиметрге дейін жетеді. Ал стандартты сорттарда бұл көрсеткіш 25–32 миллиметр шамасында болады.
- Мақта тек мата өндіру үшін ғана қолданылмайды. Оның тұқымынан тағамдық май сығылады. Бұл май маргарин өндірісінде де пайдаланылады. Қалған қалдықтар мал азығына айналады. Ал целлюлоза массасы қағаз, фотопленка, лак және жарылғыш заттар жасауға қолданылады. АҚШ доллар банкноттарының құрамында шамамен 75 пайыз мақта талшығы бар.
- Мақта шаруашылығы ауыл шаруашылығындағы химиялық жүктемесі ең жоғары салалардың бірі болып саналады. Ол әлемдегі егістік алқаптарының шамамен 2,5 пайызын ғана алады. Бірақ бүкіл әлемде қолданылатын инсектицидтердің шамамен 16 пайызы осы дақылға жұмсалады. Мақта өсімдігі көптеген зиянкестердің нысаны болып табылады.
- Органикалық мақта әзірге нарықтың шағын бөлігін ғана алады. Бірақ оның үлесі жыл сайын тез өсіп келеді. Бұл мақта синтетикалық пестицидтер мен минералды тыңайтқыштарсыз өсіріледі. Сондықтан өндіріс шығыны жоғары болады. Бұл өз кезегінде дайын өнімнің бағасына әсер етеді.
- «Bt» деп аталатын генетикалық түрлендірілген мақта зиянкестермен күрес тәсілін өзгертті. Бұл өсімдікке Bacillus thuringiensis бактериясының гені енгізілген. Соның арқасында өсімдік зиянкес көбелектердің жұлдызқұрттарына улы ақуыз өндіреді. Мұндай сорттарда инсектицид қолдану қажеттілігі азаяды. Қазіргі уақытта әлемдік мақтаның 80 пайыздан астамы генетикалық түрлендірілген.
- Үндістанның тәуелсіздік қозғалысында мақта ерекше символға айналды. Махатма Ганди қолмен иіруді азаматтық бағынбау әрекеті ретінде қолданды. Ол британ маталарын бойкоттауға шақырды. Сонымен қатар жергілікті шикізаттан өз киімдерін өндіруге үндеді. Иіру доңғалағы Үнді ұлттық конгресінің туында бейнеленді.
- Синтетикалық талшықтар мақтаға үлкен бәсекелес болып отыр. Полиэстер, нейлон және акрил өндіріс жағынан арзанырақ. Олар тозуға да төзімді келеді. Бірақ табиғи талшық ылғалды жақсы сіңіреді және ауа өткізгіштігі жоғары. Сондықтан киімде жайлылық береді. Қазіргі сән индустриясында табиғи және синтетикалық талшықтардың қоспасы кең таралған.
Мақта – тарихы бір мезгілде технологиялық жетістіктерді де, әлеуметтік қайшылықтарды да көрсететін ерекше дақыл. Ол адамзатқа жайлылық пен әсемдік сыйлады. Бірақ оның тарихында құлдық, экологиялық апаттар және жаһандық теңсіздік сияқты ауыр құбылыстар да болды. Бұл материалдың болашағы су ресурстарын тиімді пайдалану мен химиялық жүктемені азайту мәселелеріне байланысты. Осы міндеттер шешілмейінше тоқыма өнеркәсібіндегі тұрақты даму туралы айту қиын. Қайта өңделген талшықтарға деген қызығушылықтың артуы жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Бұл адам мен табиғат арасындағы қатынасты жауапкершілік негізінде қайта қарастыруға жол береді. Әлемде табиғи маталарға сұраныс сақталғанша «ақ алтын» планетадағы ең маңызды ауыл шаруашылық дақылдарының бірі болып қала береді.
