Шексіз ғарыш кеңістігі мінез-құлқы кейде жердегі әдеттегі логикаға қайшы келетін көптеген аспан денесін бойында сақтайды. Кейбір нысан қатаң болжамды траектория бойымен қозғалса, енді бірі бақылаушыны күтпеген тосынсый мен сирек көрінісімен таңғалдыруға қабілетті. Осындай жұмбақ саяхатшылардың арасында уақыт-уақыт түнгі аспанды жарқын жарқырауымен және өзіне тән жарқыраған құйрығымен нұрландыратын мұзды алып ерекше орын алады. Бұл аспан қонақтары ежелден-ақ адамды үлкен өзгерістің немесе жақындап келе жатқан апаттың хабаршысы ретінде қабылдап, елеулі сенімсіздік тудырды. Заманауи ғылым мұндай мистикалық түсінікті бұрыннан-ақ жоққа шығарып, осы таңғажайып саяхатшылардың нағыз физикалық табиғатын ашты. Күн жүйесінің осы мұзды саяхатшыларының ең қызықты ерекшеліктерін жан-жақты қарастырайық.
- Кометалар негізінен мұздан, шаңнан және қатып қалған газдан тұратын шағын аспан денесі болып табылады, сондықтан оларды жиі «кір қар кесегі» деп атайды. Мұндай бейнелі теңеуді жиырмасыншы ғасырдың ортасында осы құрылым үлгісін ұсынған америкалық астроном Фред Уиппл ойлап тапты. Мұндай нысанның ядросы әдетте бірнеше ондаған шақырым диаметрден аспайды, бұл ғарыштық өлшем бойынша өте қарапайым көрсеткіш.
- Бұл нысанға осыншалықты танымал кескін беретін атақты құйрық Күнге жақындаған кезде күн желі мен сәулесінің әсерінен ғана қалыптасады. Дәл осы себептен мұндай жарқыраған соңғы із өз денесінің қозғалу бағытына қарамастан, әрқашан жарық көзінің қарама-қарсы жағына бағытталады. Мұндай ерекшелік ұшақтың конденсация ізіне ұқсас, қозғалыстағы нысанның артында құйрықты көруді күткен дайындығы жоқ бақылаушыны жиі таңғалдырады.
- Осындай аспан саяхатшысының басым бөлігінде құрамы мен көрінетін сипаты жағынан ерекшеленетін бірден екі түрлі құйрық түрі бөлінеді. Шаңды соңғы із әдетте сарғыш реңге ие болып, аздап иілген пішінде келсе, ионды құйрық түзу әрі көгілдір түске боялған. Мұндай бөліну күн сәулесінің шаң бөлшегі мен зарядталған газ ионына әртүрлі әсер етуімен түсіндіріледі.
- Бұл нысанның орбитасы аса созылыңқы болып, мұзды денені Күн жүйесінің ең алыс планетасының орбитасынан әлдеқайда алысқа алып кетеді. Кейбір ұзақ мерзімді саяхатшы кері оралғанға дейін орталық жарық көзінен триллиондаған шақырыммен өлшенетін қашықтыққа кете алады. Мұндай ерекшелік жекелеген осындай нысанның жер аспанында неге сирек, кейде бірнеше мыңжылдықта бір рет қана көрінетінін түсіндіреді.
- Мұндай мұзды саяхатшының негізгі көзі Күн жүйесінің ең шеткі аймағында орналасқан гипотетикалық сфералық облыс – Оорт бұлты болып саналады. Өткен ғасырдың ортасында нидерландтық астроном Ян Оорт ұсынған бұл болжам бүгінге дейін ұзақ мерзімді нысанның шығу тегі туралы негізгі теория болып қала береді. Бұл бұлтты құрайтын дене заманауи телескоп үшін тым алыс орналасқандықтан, оны тікелей бақылау әлі жүргізілген жоқ.
- Ғалымдар қысқа мерзімді нысанның тағы бір маңызды көзі ретінде Нептун орбитасынан тыс орналасқан, әртүрлі көлемдегі мұзды денемен толған Койпер белдеуін санайды. Сфералық Оорт бұлтынан айырмашылығы, бұл аймақ планетамен шамамен бір жазықтықта айналатын салыстырмалы түрде жалпақ дискіні білдіреді. Дәл осы өңірден Күн жүйесінің ішкі бөлігіне тұрақты түрде оралатын кометалардың басым көпшілігі шығады.
- Британдық астроном Эдмунд Галлейдің құрметіне аталған атақты Галлей кометасы адамзат тарихындағы осындай нысанның ең танымалдарының бірі саналады. Бұл аспан саяхатшысы жер аспанында шамамен жетпіс алты жыл сайын көрініп, бұл ғалымға оның қайта оралуының нақты күнін алғаш рет болжауға мүмкіндік берді. Бұл нысанның соңғы көрінуі мың тоғыз жүз сексен алтыншы жылға сай келеді, ал адамзат келесі сапарды тек екі мың алпыс бірінші жылы ғана күтуі тиіс.
- Мұндай ғарыш саяхатшысының ядросы өзіне түскен күн сәулесінің басым бөлігін сіңіре отырып, таңғаларлық төмен шағылыстыру қабілетіне ие. Мұндай ерекшелік Жерден бақылағанда аспан денесінің өзі жарқын болып көрінгеніне қарамастан, бұл нысанның бетін әдеттегі көмірден де қараңғы етеді. Саяхатшының көзге көрінетін жарқырауы ешбір мұзды ядроның өзінен емес, тек оны қоршаған газ бен шаң бұлтынан туындайды.
- Күнге жақындаған кезде мұзды дененің беті сублимация деп аталатын үдерісте сұйық күйдегі кезеңді айналып өтіп, қарқынды буланады. Мұздың бірден газ тәрізді пішінге мұндай өтуі мамандарға кома деген атпен белгілі тән газ-шаң қабығын құрайды. Дәл осы қабық, ал ешбір қатты ядро емес, жердегі астрономдар бақылайтын нысанның жарқын жарқырауына жауап береді.
- Осындай аспан саяхатшысының кейбір түрі ірі аспан денесінің тым жанынан өткен кезде күшті толқындық күштің әсерінен ыдырауы мүмкін. Мұндай жағдайдың ең танымалы мың тоғыз жүз тоқсан төртінші жылы Юпитермен соқтығысардың алдында көптеген бөлшекке ыдыраған Шумейкер-Леви тоғызыншы кометасы саналады. Бұл оқиға ғарыш денелерінің соқтығысуын ғалымдардың тікелей нақты уақыт режимінде бақылай алған тарихтағы алғашқы жағдайына айналды.
- Еуропалық ғарыш агенттігі ұшырған «Розетта» ғарыш аппараты адамзат тарихында алғаш рет зерттеу модулін осындай нысанның бетіне сәтті қондырды. Екі мың он төртінші жылы өткен бұл миссия ғалымдарға кометалық ядроның құрамы мен құрылымы туралы бұрын-соңды болмаған егжей-тегжейлі дерек алуға мүмкіндік берді. Жиналған ақпарат адамзаттың мұндай мұзды денеде өтетін химиялық үдеріс туралы түсінігін айтарлықтай кеңейтті.
- Зерттеушілер осындай нысанның бірқатарының құрамынан ақуыздың құрылыс материалы болып саналатын аминқышқылын қоса алғанда, күрделі органикалық молекуланы тапты. Бұл жаңалық осындай аспан саяхатшысының планетамызда өмірдің пайда болуындағы ықтимал рөлі туралы қызық ғылыми болжамды туындатты. Осы теорияға сәйкес, дәл мұзды дене миллиардтаған жыл бұрын ежелгі Жерге қажетті органикалық қосылысты жеткізген болуы мүмкін.
- Кейбір осындай нысанның орбитасы соншалықты созылыңқы болатыны сонша, олар мерзімсіз, яғни Күн жүйесінің ішкі бөлігіне тек бір рет қана келетін нысан ретінде жіктеледі. Орталық жарық көзімен жалғыз жақындасудан кейін мұндай саяхатшы жұлдызаралық кеңістікке қарай ұмтылып, біздің маңайымыздан мәңгілікке кетеді. Атақты Оумуамуа секілді анықталған жекелеген нысан тіпті басқа жұлдыз жүйесінің қонағы болып шықты.
- Ортағасырлық еуропалық шежірешілер мұндай аспан құбылысының пайда болуын жиі жақындап келе жатқан апатпен, соғыспен немесе беделді билеушінің қазасымен байланыстырды. Атақты Байё гобелені Галлей кометасын мың алпыс алтыншы жылы Англияны норман жаулап алуының қарсаңындағы жамандықтың нышаны ретінде бейнелеген. Мұндай сенімшіл түсінік еуропалық мәдениетте жиырмасыншы ғасырдың ғылыми революциясы дәуіріне дейін сақталды.
- Заманауи әуесқой астроном осындай жаңа нысанды анықтауда маңызды рөл атқарып, кәсіби ғылыми мекеменің каталогын тұрақты түрде толықтырады. Көптеген мұзды саяхатшы дәл өз телескобы арқылы түнгі аспанда тән жарқырауды алғаш байқаған әуесқой астрономның есімімен аталады. Мұндай дәстүр астрономия ғылымының жұлдызды аспанды бақылауға құмар кез келген адам елеулі үлес қоса алатын бірегей демократиялығын баса көрсетеді.
Осы таңғажайып мұзды саяхатшыны зерттеу адамзатқа Күн жүйесінің қалыптасуы мен алғашқы тарихының көптеген құпиясын ашуды жалғастыруда. Әрбір жаңа ғарыштық миссия мен әрбір жердегі бақылау ғалымды осындай нысанның планетамызда өмір пайда болуындағы рөлін толығырақ түсінуге жақындатады. Ежелгі сенімшіл түсінік бірте-бірте дәл ғылыми білімге орын беріп жатса да, осы аспан қонағының алдындағы белгілі бір қастерлеу сезімі бақылаушыда бүгінге дейін сақталып отыр. Мүмкін, дәл осындай саяхатшының мұзды жүрегінде ғаламдағы барлық тіршіліктің шығу тегі туралы кейбір іргелі сұрақтың жауабы жасырынған шығар.
