Ерекше жағдайда тамақ тек қарын тойдырудың амалы ғана болып қалмайды. Ол денсаулықты, көңіл күйді, жұмыс қабілетін және туған үймен байланыс сезімін сақтауға көмектеседі. Ғарышта кәдімгі ас ішу инженерлік міндетке айналады, өйткені салмақсыздық үгіндінің, сұйықтықтың, иістің және қаптаманың әрекетін өзгертеді. Экипаж рационы қауіпсіз, құнарлы, ықшам әрі сақтауға ыңғайлы болуы керек. Сонымен бірге мәзірді мүмкіндігінше алуан түрлі етуге тырысады, себебі тұйық кеңістікте бірсарынды ас адамды тез жалықтырады. Сондықтан ғарыштық асхана түтікшедегі қоймалжың өнімдерден жердегі сорпа, ботқа, десерт және ұлттық дәмдерді еске салатын тағамдарға дейін ұзақ жолдан өтті.
- Алғашқы ғарыштық тағамдар шынында да жиі түтікшелерге салынды. Мұндай қаптама ыңғайлы көрінді, өйткені тәрелке қажет етпеді және жан-жаққа ұшатын тамшылар қаупін азайтты. Алайда паста тәрізді асты жеу онша жағымды болмағандықтан, уақыт өте келе мәзір кәдімгі тағамға көбірек ұқсай бастады.
- Борщ кеңестік және ресейлік ғарыш асханасының ең танымал нышандарының біріне айналды. Бұрын оны тубадағы өнім ретінде елестетуге болатын, ал қазіргі нұсқалары көбіне сублимацияланған немесе басқа тәсілмен қапталған күйде дайындалады. Орбитада сорпаға ыстық су қосылады, содан кейін ол үйреншікті қоюлығына қайта келеді.
- Ғарыштық тағам тоңазытқышсыз ұзақ сақталуы тиіс. Ол үшін сублимация, консервілеу, термотұрақтандыру және вакуумдық қаптама қолданылады. Мұндай әдістер массаны азайтып, құнарлылықты сақтайды және бір жүк кемесімен көбірек өнім жеткізуге мүмкіндік береді.
- Салмақсыздықта үгінді қауіпті болуы мүмкін. Олар бөлім ішінде ұшып, желдеткішке, құралдарға немесе экипаж мүшелерінің көзіне түсуі ықтимал. Сондықтан нанды көбіне аз үгілетін шелпек және басқа бұйымдармен алмастырған.
- Ғарышта сұйықтық Жердегідей қалыпты ағынмен құйылмайды. Ол тамшыларға жиналып, ұстап тұрмаса, кабина ішінде қалқып жүре алады. Сол себепті сусындар түтікшесі немесе клапаны бар арнайы пакеттерде пайдаланылады.
- Орбитада дәм әлсіздеу сезілуі мүмкін. Ағзадағы сұйықтықтың қайта бөлінуінен мұрын кейде бітелгендей болып, иістер өзгеше қабылданады. Сондықтан көптеген ғарышкер айқын дәмдеуіштерді, қышқыл қоспаларды және ащы тұздықтарды ұнатады.
- Экипаж рационы өте мұқият есептеледі. Онда калория, ақуыз, май, көмірсу, дәрумен, минерал және жеке қажеттілік ескеріледі. Тамақтанудағы қателік бұлшықетке, сүйекке, иммунитетке және жалпы төзімділікке әсер етуі мүмкін.
- Ғарышкерлер кәдімгі тәрелкеден тамақ ішпейді. Пакеттер, банкалар және контейнерлер жабысқақ таспамен, резеңкемен немесе арнайы бекіткіштермен ұстатылады. Бұл түскі асты орнында сақтап, тамақтануды ұшып кеткен қаптаманы қуалауға айналдырмауға көмектеседі.
- Қасық ғарышта ең ыңғайлы ас құралдарының бірі болып қала береді. Ол ботқаға, қайта қалпына келтірілген тағамдарға, езбеге және қою сорпаға жақсы келеді. Шанышқы мен пышақ та қолданылады, бірақ өнімдер алдын ала оңай жеуге лайықталып таңдалады.
- Орбитадағы мәзір адам қатысқан алғашқы ұшулар кезеңімен салыстырғанда әлдеқайда байыды. Оның құрамына сорпалар, ет тағамдары, балық, гарнирлер, сүзбе, жаңғақ, тәттілер, сусындар және десерттер кіреді. Алуандық дәм үшін ғана емес, психологиялық жайлылық үшін де маңызды.
- Ұлттық тағамдар ғарышкерлерге өз мәдениетімен байланысты сақтауға көмектеседі. Ресейлік экипаждар үшін борщ, щи, қарақұмық, сүзбе және ет консервілері үйреншікті болды. Америкалық астронавтар өз өнімдерін таңдай алады, ал басқа ел өкілдері көбіне туған асханасының элементтерін алып келеді.
- Қазақ өнімдері де ғарыштық тағам тәжірибелерінің бір бөлігіне айналды. Қазақстандық ғарышкерлердің ұшуларымен байланысты айран, ірімшік, құрт, қазы және бейімделген түрдегі бешбармақ аталды. Орбитаға ет пен қамыры бар үйдегі қазан емес, салмақсыздыққа жарамды арнайы өңделген өнімдер жіберілетінін түсіну маңызды.
- Бешбармақ ғарыш тақырыбында мәдени бейімделудің қызықты мысалы ретінде көрінеді. Дәстүрлі тағам әдетте етті, қамырды, сорпаны және ортақ дастарқанға ұсынуды қажет етеді. Станция үшін мұндай құрамдар дәмді сақтай отырып, артық ылғалды, үгіндіні және күрделі сервировканы азайтатындай қайта өңделуі керек.
- Орбитада жаңа піскен жеміс пен көкөніс ерекше бағаланады. Олар жүк кемелерімен жеткізіледі, бірақ сақтау мерзімі шектеулі болып қала береді. Сондықтан алма, апельсин немесе салат жапырағы нағыз мерекедей қабылдануы мүмкін.
- Халықаралық ғарыш станциясында кейде көк өсіреді. Мұндай тәжірибелер алыс экспедициялар үшін болашақ тамақтану жүйелерін зерттеуге көмектеседі. Адамдар Марсқа ұшатын болса, Жерден апарылған қорларға толық тәуелді болу қиынға соғады.
- Ғарыштық ас қауіпсіздік бойынша қатаң тексерістен өтеді. Өнімдер тез бұзылмауы, артық газ бөлмеуі, жабдықты ластамауы және ас қорытуға қиындық тудырмауы қажет. Тіпті қарапайым тағамның өзі ұшар алдында технологтар, дәрігерлер және инженерлер еңбегінің нәтижесіне айналады.
- Салмақсыздықта тұз бен бұрыш Жердегідей қолданылмайды. Ұнтақ дәмдеуіштер жан-жаққа ұшып кетуі мүмкін, сондықтан олар жиі сұйық күйде пайдаланылады. Осылайша дәм жақсарады, ал бөлшектердің көзге және құралдарға түсу қаупі азаяды.
- Бірге тамақтану экипажға қалыпты өмір ырғағын сақтауға көмектеседі. Ортақ түскі ас кезінде адамдар тапсырмаларды талқылайды, демалады және бір-біріне жақынырақ сезінеді. Ұзақ миссияда мұндай әдет ыңғайлы қаптамадан кем маңызды болмауы мүмкін.
- Әртүрлі ғарышкерлер үшін жеке жинақтар жасалуы мүмкін. Мұнда медициналық шектеулер, дәм талғамы және ұшу ұзақтығы ескеріледі. Сүйікті тағам оқшаулану жағдайында кейде шағын демеу болады.
- Ғарыштық асхана технологиялармен бірге үнемі өзгеріп келеді. Ғалымдар жаңа қаптамаларды, өсімдік өсіру тәсілдерін, суды қайта өңдеуді және алыс миссияларда тамақ дайындау мүмкіндігін зерттейді. Адам Жерден неғұрлым алыс ұшқан сайын, экспедицияның өзінде ас жасай білу соғұрлым маңызды бола түседі.
Ғарышкерлер тағамы тіпті ең үйреншікті тұрмыстық үдерістің өзі ғарышта ғылымды, тәртіпті және шығармашылық көзқарасты қажет ететінін көрсетеді. Әрбір сорпа пакеті, нан тілімі немесе ұлттық өнімнің артында көптеген маманның күрделі жұмысы тұр. Орбитадағы рацион планетадан жырақта өмір сүретін адамдардың ағзасын ғана емес, көңіл күйін де қолдайды. Сондықтан ғарыштық асхана үлкен ұшулар мен болашақ планетааралық сапарлардың маңызды бөлігі болып қала береді.
