Адамзат өркениеті ежелден-ақ күн, маусым және жыл өтуін өлшейтін сенімді құралға мұқтаж болды. Аспан денесін бақылау әртүрлі халыққа өз өмір салтының ерекшелігін бейнелейтін өзіндік жыл санау жүйесін жасауға мүмкіндік берді. Отырықшы диқан егіс пен өнім жинау циклына бағдарланса, көшпенді мал көші-қонымен байланысты өзге тәсілді дамытты. Орталық Азияның дала халқы ғасырлар бойы жануар-символдың ауысуына негізделген ерекше он екі жылдық циклды пайдаланды. Бұл жүйе практикалық пайданы ұрпақтан ұрпаққа берілген бай мифологиялық дәстүрмен үйлесімді ұштастырды. Төменде осы уақыт есептеудің ежелгі тәсілінің шығу тегі мен таңғажайып ерекшелігін ашатын он екі дерек жинақталған.
- Он екі жылдық жануар циклы жергілікті тайпада жазу пайда болғанға дейін-ақ, шамамен бірнеше мың жыл бұрын Орталық Азия даласында пайда болды деп болжанады. Көшпенді халық жылдың ауысуын мал көші-қонымен және аспан денесінің, әсіресе Юпитердің қозғалысын бақылаумен байланыстырды. Планета Күнді шамамен он екі жылда бір рет айналып шығады, бұл циклдың ұзақтығымен дерлік дәл сәйкес келеді.
- Осы циклдың әрбір жылы дала халқының мәдениетінде өзіндік символдық мәні бар нақты жануардың атын алып жүреді. Тышқан дәстүрлі түрде айлакерлік пен ынталылықты бейнелесе, жолбарыс мінездің батылдығы мен шешімпаздығын білдіреді. Мұндай жүйе көшпендіге сауатсыз адамға да түсінікті жарқын бейне арқылы ұзақ тарихи кезеңді есте сақтауға көмектесті.
- Жануар кезектілігінің шығу тегі туралы аңыз түрлі түркі және моңғол халқында бірнеше ұқсас нұсқада кездеседі. Бір аңыз бойынша, жылдардың реттілігін анықтау үшін жануар қатты ағысты өзенді жүзіп өтіп, жарыс ұйымдастырған. Айлакер тышқан өгіздің арқасына мінген де, соңғы сәтте алға секіріп, құрметті бірінші орынды иеленген.
- Көшпенді жаңа циклдың басталуын бекітілген күнтізбелік күнмен емес, дәстүрлі түрде алғашқы көктемгі толған аймен анықтаған. Мұндай тәсіл дала халқының табиғи ырғақ пен қоршаған дүниенің маусымдық өзгерісімен терең байланысын көрсетті. Сондықтан Жаңа жылдың нақты басталу күні отырықшы өркениет пайдаланатын күн күнтізбесіне қатысты жыл сайын ауысып отырды.
- Жылдық циклден бөлек, әрбір он екі жылдық кезең ішінде уақытты бөлудің анағұрлым егжей-тегжейлі жүйесі болды. Көшпенді ағаш, от, жер, металл және суды қоса, жануар бейнесіне қосылатын стихия сипатын бөліп көрсетті. Мұндай үйлесім дәстүрлі наным бойынша адам тағдырының толық айналымы саналған алпыс жылдық үлкен циклды құрды.
- Астрономиялық бақылау көшпелі қауымдастықтың арасында осы жыл санау жүйесінің дәлдігін сақтауда шешуші рөл атқарды. Тәжірибелі ақсақал жұлдыздың орналасуын, айдың фазасын және күндізгі уақыттың маусымдық өзгерісін жадында сақтады. Мұндай білім ұстаздан шәкіртке ауызша берілді, өйткені дала тайпасының арасында жазбаша бекіту сирек кездесті.
- Циклдың әрбір жануары сеніммен, туған адамның тағдырына әсер ететін белгілі бір мінез ерекшелігімен байланыстырылды. Айдаһар жылы ерекше сәттілік пен ұлылық әкеледі деп саналғандықтан, дәстүрлі түрде осындай кезеңде туу көрсеткіші артқан. Ата-баба ежелгі нанымына сүйеніп, ата-ана бала дүниеге келуін жиі қолайлы жылға сай жоспарлаған.
- Күнтізбе жүйесі көптеген азиялық халықтың әдебиетіне, өнеріне және күнделікті дәстүріне елеулі әсер етті. Қазақтың Наурызын қоса алғанда, ұлттық мереке жылдық циклдың ауысуымен және онымен байланысты тазару рәсімімен тығыз өрілген. Дала халқының фольклорлық аңызы мен мақалы жыл санаудың белгілі бір жылын білдіретін жануар бейнесіне толы.
- Бұл жүйенің практикалық қолданысы көшпендіге күрделі жазбаша құжаттаманы қажет етпей, шаруашылық жазба жүргізуді жеңілдетті. Малшы жануар циклының түсінікті бейнесін пайдаланып, малдың жасын, төлін және маңызды отбасылық оқиғаны қадағалады. Мұндай ақпараттың ауызша берілуі ғасырлар бойы дерлік өзгеріссіз сақталып, таңғажайып тұрақтылық танытты.
- Орталық Азия мен Шығыс Азияның түрлі халқы негізгі он екі жылдық сызбаны өз өңірінің мәдени ерекшелігіне бейімдеді. Қытай нұсқасы дәстүрлі түрде циклдың соңғы жануары ретінде шошқаны қамтыса, кейбір түркі нұсқасы ұлу немесе өзге жәндікті пайдаланады. Мұндай өңірлік айырмашылық жалпы құрылымдық қағида сақталған кездегі бастапқы жүйенің икемділігін көрсетеді.
- Заманауи зерттеуші ежелгі жануар циклы мен Юпитер орбитасына қатысты қазіргі астрономия жетістігінің арасында таңғажайып параллель табады. Ол кезеңдегі бақылау құралының қарапайымдылығын ескергенде, циклдың ұзақтығы мен планетаның айналу кезеңі арасындағы сәйкестіктің дәлдігі маманды таңғалдырады. Мұндай сәйкестік ежелгі көшпендінің аспанды ұзақ жүйелі бақылауға деген айрықша қабілетін көрсетеді.
- Күнтізбе бүгінде, әсіресе дәстүрлі мереке мен бұқаралық мәдениеттің жұлдызнамасы аясында белсенді қолданылуын жалғастыруда. Орталық Азия, Қытай, Корея және Жапонияның көптеген адамы туған жылының жануар символын жатқа біледі. Бұл жүйе заманауи қоғамды көшпелі ата-бабаның бай мұрасымен жалғайтын тірі көпір болып қала береді.
Осы бірегей жыл санау жүйесінің көпғасырлық тарихы көшпелі халықтың табиғаттың қатал жағдайы алдындағы таңғажайып тапқырлығын көрсетеді. Дала тайпасының астрономиялық бақылауының дәлдігі күрделі өлшеу құралының болмауына қарамастан, заманауи зерттеушіні таңғалдырады. Жануар циклының символдық байлығы дәстүр пайда болған бастапқы өңірден әлдеқайда алыс жерде суретші, жазушы және қарапайым адамды шабыттандыруды жалғастыруда. Осындай күнтізбе жүйесінің мұрасы адамның табиғат ырғағымен терең байланысын еске салады, ол заманауи урбандалған дүниеде жиі жоғалады. Осындай ежелгі тәжірибені зерттеу өркениеттің уақытты өлшеудің әмбебап міндетін қаншалықты алуан жолмен шешкенін жақсырақ түсінуге көмектеседі.
