Жер бетінде адамзат қолымен салынған таңғажайып сәулет ескерткіштері аз емес. Алайда олардың санаулысы ғана адам сезімдерінің мәңгілік нышанына айналған. Солардың бірі – Үндістандағы Агра қаласында орналасқан Тәж-Махал. Бұл ғимарат шығыс сәулет өнерінің інжу-маржаны ғана емес, шынайы сүйіспеншіліктің де символы саналады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген миллиондаған саяхатшы оны өз көзімен көру үшін арнайы сапар шегеді. Атақты кесененің көркем келбетінің артында көпшілік біле бермейтін көптеген қызықты деректер жатыр.
- Тәж-Махал Ұлы Моғолдар императоры Шах Жаһанның жары Мумтаз-Махалға деген сүйіспеншілігінің арқасында дүниеге келді. Сүйікті жұбайы қайтыс болғаннан кейін билеуші оның рухына арнап теңдесі жоқ кесене тұрғызуға шешім қабылдады. Бұл сәулет туындысы асыл жанды мәңгі есте сақтауға арналған еді. Сол себепті оны әлемдегі ең романтикалық ескерткіштердің бірі деп атайды.
- Алып кешеннің құрылысы жиырма жылдан астам уақытқа созылды. Жұмыстар шамамен 1632 жылы басталып, орасан зор қаржы мен күш-жігерді талап етті. Жобаны жүзеге асыру үшін дәуірдің ең үздік шеберлері тартылды. Соның нәтижесінде адамзат өркениетінің ұлы сәулет жауһарларының бірі пайда болды.
- Кесенені тұрғызу барысында Азияның әртүрлі өңірлерінен жеткізілген материалдар пайдаланылды. Ақ мәрмәр Раджастханнан әкелінсе, асыл тастар алыс аймақтардан тасымалданды. Жүктер сансыз керуендердің көмегімен жеткізіліп отырды. Осындай тәсіл безендіру жұмыстарының ерекше сән-салтанатқа ие болуына мүмкіндік берді.
- Тәж-Махалдың сыртқы келбеті тәулік бойы өзгеріп тұрады. Таңертең оның қабырғалары нәзік қызғылт реңкке енеді. Түскі уақытта ғимарат аппақ болып жарқырап көрінеді. Күн батар сәтте сәулетті кешен алтын түстес және крем түсті бояуларға малынып, тірі өнер туындысы секілді әсер қалдырады.
- Негізгі күмбез әлемдік сәулет өнеріндегі ең танымал элементтердің бірі болып саналады. Оның биіктігі бірнеше ондаған метрге жетеді. Әсем пішіні бүкіл ансамбльдің үйлесімділігін айқындай түседі. Осы ерекшеліктің арқасында ескерткіштің бейнесі фотосуреттер мен ашықхаттардан бірден танылады.
- Орталық құрылыстың айналасындағы төрт мұнара сыртқа қарай аздап қисайта салынған. Мұндай шешім кездейсоқ қабылданған жоқ. Егер күшті жер сілкінісі болса, мұнаралар кесенеге емес, сырт жаққа құлауы тиіс еді. Бұл сол кезеңдегі инженерлік ойдың қаншалықты жоғары деңгейде болғанын көрсетеді.
- Келушілер ішке кіргенде тек символдық құлпытастарды көреді. Нағыз жерлеу орындары төменгі қабаттағы арнайы бөлмеде орналасқан. Мұндай құрылым исламдық жерлеу дәстүрлеріне толық сәйкес келеді. Соның арқасында қасиетті кеңістік туристердің көп шоғырынан қорғалып келеді.
- Кешен мінсіз симметриясымен таңғалдырады. Бақтар, жолдар, су айдындары және құрылыстар қатаң тәртіппен орналастырылған. Сәулетшілер әрбір нысанның орнын аса мұқият есептеген. Тек Шах Жаһанның қабірі ғана бұл үйлесімділікті сәл бұзады, өйткені ол кейінірек орналастырылған.
- Кесене қабырғалары түрлі түсті минералдардан жасалған күрделі бедерлермен көмкерілген. Шеберлер яшма, ақық, көгілдір тас және басқа да бағалы материалдарды пайдаланған. Әрбір бөлшек қолмен дәлме-дәл сәйкестендіріліп орнатылған. Ғасырлар өтсе де бұл өрнектер өз сұлулығын жоғалтқан жоқ.
- Құрылыс жұмыстарына шамамен жиырма мың адам қатысқан. Олардың арасында сәулетшілер, тас қашаушылар, суретшілер мен құрылыс шеберлері болды. Осыншама маманның еңбегін үйлестіру үшін мықты ұйымдастыру қажет еді. Бірлескен күш-жігердің нәтижесінде әлемдік маңызы бар жауһар дүниеге келді.
- Кіреберіс қақпадағы жазулар ерекше оптикалық әсерге ие. Әріптердің көлемі жоғарылаған сайын біртіндеп үлкейе береді. Сондықтан төменнен қараған адамға мәтін бірдей өлшемде көрінеді. Бұл тәсіл көру заңдылықтарын терең меңгергендіктің айқын дәлелі болып табылады.
- Кесенені қоршаған аумақта парсы үлгісіндегі көркем бақ орналасқан. Оның жоспары жұмақ мекен туралы түсініктерге негізделген. Арналар мен су айдындары сәулет нысандарының әсем бейнесін айнадай көрсетеді. Табиғат пен сәулет өнерінің осындай үйлесімі кешеннің тартымдылығын арттыра түседі.
- Өз тарихында бұл ескерткіш бірнеше рет қорғауды қажет етті. Әскери қақтығыстар кезінде билік өкілдері оны сақтау үшін арнайы шаралар қабылдаған. Кейбір кезеңдерде нысан уақытша құрылымдар арқылы бүркемеленген. Осындай әрекеттердің арқасында бірегей мұра елеулі зақымданудан аман қалды.
- Қазіргі таңда Тәж-Махал әлемдегі ең көп тамашаланатын көрікті орындардың қатарына кіреді. Мұнда жыл сайын миллиондаған адам келеді. Әсіресе күн шығатын және күн бататын уақыттар ерекше танымал. Дәл сол мезеттерде ғимараттың түс өзгерту қасиеті барынша айқын байқалады.
- 1983 жылы бұл кешен ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Халықаралық сарапшылар оның мәдени құндылығын өте жоғары бағалады. Осындай мәртебе тарихи нысанды болашақ ұрпақ үшін сақтауға көмектеседі. Соның арқасында әйгілі кесене бүгінгі күні де әлем сәулетінің ең қымбат қазыналарының бірі болып қала береді.
Тәж-Махал – жай ғана көрікті ғимарат емес, адам сезімінің, шеберліктің және кемелдікке ұмтылыстың жарқын белгісі. Оның тарихы махаббат пен өнердің тоғысқан тұсында қандай ғажайыптар туындай алатынын көрсетеді. Бірнеше ғасыр өтсе де бұл сәулет жауһары әртүрлі халықтардың өкілдерін таңдандыруын тоқтатқан жоқ. Ұлы ескерткіш шынайы сұлулықтың уақыт пен кеңістік шекарасынан асып түсетінін дәлелдей береді.
