Көшпелі мәдениет адамнан қырағылықты, төзімділікті және табиғатпен үйлесімде өмір сүре білуді талап етті. Ұшы-қиырсыз дала мен қатал тауда тек күш қана емес, сабыр, байқағыштық және тіршілік иесіне құрмет те жоғары бағаланды. Осындай көне дағдылардың ішінде бүркітпен аң аулау ерекше орын алып, қазақтың рухани жадындағы қастерлі мұраға айналды. Бүркітші құс арқылы жай ғана олжа түсірмейді, ол күнделікті күтім мен қатаң тәртіпке негізделген нәзік сенім байланысын қалыптастырады. Бұл кәсіп ғасырлар бойы отбасы ішінде жалғасып, бала жастайынан үлкендердің қимылын бақылап, тәжірибесін біртіндеп бойына сіңірген. Сондықтан қазақ бүркітшілерінің өнері қарапайым аңшылық емес, ұрпақ сабақтастығының, мәртебенің және атадан балаға жеткен рухани байланыстың белгісі ретінде қабылданады.
- Бүркітші деп бүркітті баптап, онымен аңға шығатын шеберді атайды. Қазақ дәстүрінде мұндай кәсіп ептілікті ғана емес, құстың мінезін терең білуді де қажет етеді. Нағыз саятшы қыранның көңіл күйін көзқарасынан, қанат қағысынан және айналаға берген жауабынан аңғара білуі керек.
- Бүркітпен аң аулау өнері әкеден балаға жеке өнеге арқылы берілген. Бала әуелі құсты күтуге көмектесіп, үлкендердің әңгімесін тыңдап, жаттығуларды сырттай бақылаған. Уақыт өте келе ғана оған күрделірек іс сеніп тапсырылған, өйткені асығыстық адамға да, жыртқышқа да зиян келтіруі мүмкін.
- Бұл мәдениетте бүркіт қарапайым аңшылық құралы емес, иесімен тең дәрежедегі серік саналады. Оны жемдеп, суықтан қорғайды, артық шудан сақтайды және біртіндеп иесіне үйретеді. Адам мен құс арасында ерекше байланыс орнайды, онсыз далаға сәтті шығу мүмкін емес.
- Аңға көбіне шапшаң аңды алуға шамасы жететін күшті әрі ірі құстар таңдалған. Бүркіт түлкі, қоян немесе қарсақты қуа алады, ал ескі әңгімелерде оның қасқырмен айқасқаны да айтылады. Мұндай хикаялар бұл жыртқыштың көшпелі дүниеде неліктен құрметті орын алғанын көрсетеді.
- Бүркітті үйрету мол сабырды талап етеді. Құсты қолға, дауысқа, атқа, жабдыққа және адамдардың шуына біртіндеп дағдыландырады. Егер осы жол дөрекілікпен жүргізілсе, сенім жоғалады, сондықтан тәжірибелі бапкер байыппен әрі жүйелі әрекет етеді.
- Бүркітшінің жабдығы маңызды рөл атқарады. Қолға мықты былғары қолғап киіледі, өйткені құстың тырнағы теріні оңай жарақаттайды. Сондай-ақ бүркіттің басына арнайы томаға кигізіледі, ол жыртқыштың қажетті сәтке дейін тыныш отыруына көмектеседі.
- Аңшылық әдетте суық мезгілде өткен, себебі ол кезде аң терісі қалыңдап, бағасы арта түседі. Қысқы дала адамнан мықты денсаулықты, жақсы атты және ізді тез тану қабілетін қажет еткен. Сондықтан бүркітші тек құс баптаушы ғана емес, шебер із кесуші де болған.
- Бүркітші құсты жіберетін орын мен сәтті мұқият таңдайды. Ол желді, жер бедерін, олжаның қимылын және қанатты серігінің дайындығын бақылайды. Сәтті шабуыл кездейсоқтыққа емес, дәл есепке және көп жылғы тәжірибеге сүйенеді.
- Бұл өнер табиғатқа айрықша құрметпен байланысты. Дәстүрлі аңшы қажет мөлшерден артық алуға болмайтынын түсінген, өйткені дала тепе-теңдікті сақтай білетін адамды ғана асырайды. Мұндай көзқарастан жерді жай қор емес, тірі мекен санаған көшпелілердің көне даналығы көрінеді.
- Бүркітші қоғамда елеулі орын иеленген, себебі оның шеберлігі жұрттың құрметін тудырған. Жақсы бапталған құс иесінің мінезін, ұстамдылығын және істі кемеліне жеткізе білетін қасиетін танытқан. Сондықтан атақты саятшылар туралы әңгімелер көбіне отбасылық жадтың бір бөлігіне айналған.
- Бүгінде бүркітшілік дәстүрі тұрмыста ғана емес, мерекелерде, жарыстарда және мәдени фестивальдерде де сақталып келеді. Мұндай шараларда шеберлер құсты басқару тәсілін, оның шапшаң әрекетін және көне рәсімнің көркемдігін көрсетеді. Осындай басқосулар жастарға байырғы мұраның қазіргі заманда да тірі қалпында жалғаса алатынын ұғындырады.
- Қазақ бүркітшілерінің өнері сирек кездесетін материалдық емес мұра ретінде бағаланады. Ол құстар туралы білімді, атқа міну дағдысын, аңшылық әдебін, отбасылық тәрбиені және ата-бабаға құрметті біріктіреді. Сондықтан бұл дәстүр тарихқа қызығатындар үшін ғана емес, дала халықтарының мәдениетін тануға ұмтылған әр адам үшін де маңызды.
Қазақ бүркітшілері адам табиғатқа қарсы емес, онымен қатар өмір сүруді үйренген кезеңді еске салады. Олардың шеберлігінде күш, ұстамдылық, байқағыштық және отбасылық тәжірибеге адалдық тоғысады. Бұл дәстүр өткен мен бүгін арасындағы тірі байланысты мұражайдағы қозғалмас жәдігерге айналдырмай көрсететін құндылығымен қымбат. Үлкендер білгенін жастарға жеткізген сайын, бүркітпен аң аулау өнері тынысын сақтап, дамып, мәдениеттегі лайықты орнын жоғалтпайды.
