Ыстықкөл туралы 20 қызықты дерек – ешқашан қатпайтын «Қырғызстан інжу-маржаны»

Тау көлдері адамзатты ежелден құпиясымен баурап келеді – олар жоғалған өркениеттердің ізін сақтайды, мұзарт шыңдарды айнадай бейнелейді және жазықтағы су айдындарына ұқсамайтын өз заңымен өмір сүреді. Әлемдегі биіктаулы көлдердің ішінде көлемі зор әрі табиғи ерекшеліктері айрықша нысандар ерекше орын алады. Қырғызстандағы Ыстықкөл – дәл сондай құбылыс, теңіз деңгейінен бір жарым шақырымнан астам биіктікте таулар арасында орналасқан алып айдын қыстың ең қақаған шағында да қатпайды. Бұл жағдай мыңдаған жыл бойы саяхатшыларды, көшпенділерді және ғалымдарды таңғалдырып, аңыз бен ғылыми ізденіске қатар арқау болды. Бүгінде көл – Қырғызстанның басты табиғи көрікті жері және бүкіл Орталық Азиядағы маңызды туристік бағыттардың бірі, мұнда тау ауасы, көне тарих пен шипалы су біртұтас үйлесім табады.

1. «Ыстықкөл» атауы қырғыз тілінен аударғанда «жылы көл» деген мағынаны білдіреді. Жергілікті тұрғындар қыс айларында мұз қатпайтын ерекшелікті осылай түсіндірген. Бұл құбылыс бірнеше фактордың ықпалымен қалыптасқан. Айдынның үлкен тереңдігі, әлсіз тұздылығы, су массаларының үздіксіз айналымы және айналадағы жоталардың жылулық әсері оның бетін мұздан қорғайды.
2. Су айдыны көлемі бойынша әлемдегі ең ірі көлдердің ондығына кіреді. Оның ауданы шамамен 6 236 шаршы километрді құрайды. Батыстан шығысқа дейінгі ұзындығы 182 километрге жетеді. Ені кей тұстарда 60 километрге дейін созылып, оны ішкі теңізге ұқсатады.
3. Ең терең нүктесі 702 метрге жетеді, бұл көрсеткіш оны әлемдегі ең терең көлдердің қатарына қосады. Осындай орасан су көлемі жазда жылуды жинақтап, қыста атмосфераға қайта бөледі. Табиғи жылу қоры қыстың өзінде беттің қатпауына ықпал етеді. Тереңдік пен су массасының молдығы жылулық тепе-теңдікті сақтайды.
4. Көл теңіз деңгейінен 1 607 метр биіктікте орналасқан. Оны солтүстіктен Күнгей Алатауы, оңтүстіктен Теріскей Алатауы қоршап тұр. Бұл жоталардың қарлы шыңдары 4 000–5 000 метрге дейін көтеріледі. Табиғи тосқауылдар қазаншұңқыр ішінде жұмсақ әрі ылғалды микроклимат қалыптастырады.
5. Ыстықкөл – тұйық су айдыны. Одан бірде-бір өзен ағып шықпайды, бірақ оған 80-нен астам салалар құяды. Су деңгейі өзен ағыны мен булану арасындағы тепе-теңдік арқылы сақталады. Тұздылығы шамамен 0,6 промилле шамасында, бұл минералдардың мыңдаған жыл бойы жиналуымен түсіндіріледі.
6. Көл суы ерекше мөлдірлігімен танымал. Кей аймақтарда су астын 20 метр тереңдікке дейін көруге болады. Ашық күндері айдынның көгілдір түсі айналадағы қарлы шыңдармен үйлесіп, ерекше көрініс жасайды. Қырғыздар оны ежелден «Тянь-Шаньның көгілдір көзі» деп атаған.
7. Көл түбінде ежелгі қалалардың қалдықтары жатыр. Олар тектоникалық қозғалыстар мен су деңгейінің өзгеруі нәтижесінде су астында қалған. Археологиялық экспедициялар б.з.д. I мыңжылдыққа жататын қоныстардың іздерін анықтады. Табылған керамика, қола бұйымдар мен тас құрылыстар бұл өңірде өркендеген мәдениеттер болғанын дәлелдейді.
8. Тарихи болжамдардың біріне сәйкес, Ыстықкөл жағасында армян монахтарының монастырі орналасқан. Онда апостол Матфейдің сүйектері сақталған делінеді. 1375 жылғы каталон картасында бұл жер «Әулие Матфей орны» деп белгіленген. Бұл дерек көлдің Ұлы Жібек жолының маңызды тармағында жатқанын көрсетеді.
9. Ұлы Жібек жолы шынында да осы аймақ арқылы өткен. Қытай, Орта Азия және Жерорта теңізі елдері арасындағы керуендер осында аялдаған. Қазба жұмыстары кезінде қытай, парсы және эллинистік текті заттар табылды. Бұл аймақтың көне дәуірдегі сауда орталығы болғанын айғақтайды.
10. Кеңес кезеңінде көл тек туристік орталық қана емес, әскери құпия аймаққа да айналды. Мұнда торпедалар мен суасты қаруын сынауға арналған база жұмыс істеді. Тереңдік пен тұрақты температура оны сынақ полигонына айналдырды. Құпиялылық қатаң сақталған.
11. Биологиялық алуандылық ғалымдарды таңғалдырады. Көлде шамамен 20 балық түрі мекендейді, олардың бірқатары эндемик. Ыстықкөл шебегі, маринка және қара голец мыңдаған жылдық оқшау эволюция нәтижесінде ерекше бейімделген. Табиғи орта олардың тіршілігін қалыптастырған.
12. Көл жағалауы қоныс аударатын құстардың маңызды аялдамасы. Мұнда 280-нен астам құс түрі тіркелген. Айдын Рамсар конвенциясының халықаралық маңызы бар сулы-батпақты жерлер тізіміне енгізілген. Бұл сирек түрлерді қорғауға мүмкіндік береді.
13. Аймақтың шипалы қасиеттері ежелгі көшпенділерге белгілі болған. Кеңес дәуірінде мұнда көптеген санаторийлер салынды. Бүгінде жағалауда жүздеген сауықтыру орындары жұмыс істейді. Радон көздері, емдік балшық және таза тау ауасы емдеу үшін пайдаланылады.
14. Жазда су температурасы 20–24 градусқа дейін жылынады. Бұл биік тауда орналасқанына қарамастан шомылуға қолайлы жағдай жасайды. Қыста температура 2–3 градусқа дейін төмендейді. Дегенмен тұздылық пен су қозғалысы мұз қабатының түзілуіне жол бермейді.
15. Ыстықкөл қазаншұңқыры Қырғызстандағы сейсмикалық белсенді аймақтардың бірі. Көл тектоникалық жарылымдар нәтижесінде қалыптасқан. Тереңдік жер қыртысының қозғалысымен байланысты. Уақыт сайын болатын жер сілкіністері табиғаттың тірі екенін еске салады.
16. «Ыстықкөл» ұлттық паркі акватория мен жағалауды қорғау мақсатында құрылған. Жыл сайын мұнда екі миллионнан астам турист келеді. Туристік қысым экожүйеге қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан тұрақты бақылау мен қорғаныс шаралары қажет.
17. Шығыс жағалаудағы Қаракөл қаласы – танымал тау шаңғысы және треккинг аймағына қақпа. Осы жерден Хан-Тәңірі шыңына, Иныльчек мұздығына және Тянь-Шаньның басқа көрікті жерлеріне бағыттар басталады. Әлемнің түкпір-түкпірінен альпинистер осында жиналады. Табиғи ландшафт ерекше әсер қалдырады.
18. Соңғы жүз жылда көл деңгейі шамамен үш метрге төмендеген. Ғалымдар мұны суармалы егіншілікке судың көп алынуымен және мұздықтардың еруімен байланыстырады. Климаттың өзгеруі де ықпал етуде. Бұл құбылыс болашақта айдын тағдырына әсер етуі мүмкін.
19. Ыстықкөл қырғыз мифологиясында ерекше орын алады. Аңыздарда батырлар қаласының су астында қалғаны туралы айтылады. Көл түбінде қазына жатыр деген сенім бар. Ұлы «Манас» эпосында бұл су қасиетті кеңістік ретінде бірнеше рет аталады.
20. Тұрақты туризм мәселесі бүгінде белсенді талқылануда. Аймақ Түркия мен Мысыр курорттарына балама бағыт ретінде ұсынылуда. Таулы табиғат, тарихи мұра және көшпелі мәдениет ерекше туристік өнім қалыптастырады. Бұл өңірдің әлеуеті зор.

Ыстықкөл – тек демалыс орны ғана емес, табиғи және тарихи феномен. Оның түбі жазба деректерде сақталмаған өркениеттердің ізіне куә. Сонымен қатар айдын климаттық өзгерістердің сезімтал көрсеткіші болып отыр. Бұл бірегей мекенді сақтау экономикалық мүдде мен экологиялық жауапкершіліктің теңгерімін талап етеді. «Қырғызстанның інжу-маржаны» алдағы ғасырларда да көгілдір тереңдігімен талай буынды таңғалдырса деген тілек бар.