Бауыржан Момышұлы туралы 15 қызықты дерек – тактикасы әлемнің әскери академияларында оқытылатын аңызға айналған комбат

Тарихта әскери ерлігі мен тактикалық дарыны арқылы аты аңызға айналған қолбасшылар аз емес. Кейбірі жеңісті шайқастардан кейін бірден танылды. Ал басқалары ұзақ уақыт бойы лайықты бағасын ала алмады. Олар ұмыт қалып, тек жылдар өткен соң ғана әділ құрметке ие болды. Осындай тұлғалардың қатарында қазақ офицері Бауыржан Момышұлы ерекше орын алады. Оның есімі Ұлы Отан соғысы кезінде бүкіл Батыс майданда белгілі болды. 1941 жылдың ең ауыр кезеңінде оның батальоны Мәскеу түбінде неміс дивизияларының шабуылына қарсы тұрды. Жазушы Александр Бек оның ерлігін «Волоколам тас жолы» романында бейнеледі. Кейін бұл шығарма әлемнің көптеген әскери академияларында оқытылатын кітапқа айналды.

1. Бауыржан Момышұлы 1910 жылы 24 желтоқсанда қазіргі Қазақстанның Жамбыл облысындағы Жуалы ауданында дүниеге келген деген дерек бар. Ол қарапайым шаруа отбасында өсті. Балалық шағынан зеректігімен және білімге деген құштарлығымен ерекшеленді. Бұл қасиеттер оның болашақ әскери жолына ықпал етті. Болашақ батыр артиллериялық курстарды аяқтады. Соғыс басталған кезде ол офицерлік шенге ие еді.
2. 1941 жылдың қазан айында оның батальоны Мәскеу маңындағы шайқастарға қатысты деген дерек бар. Сол кезде неміс әскері «Тайфун» операциясын жүргізіп жатты. Олардың мақсаты қыс түспей тұрып кеңес астанасын басып алу болды. Момышұлының бөлімшесі Волоколам бағытында қорғаныс жүргізді. Бұл бөлім генерал Иван Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясының құрамында болды. Дивизия кейін ерекше батылдығымен тарихта қалды.
3. «Спираль» тактикасы оның әскери ғылымға қосқан жеке үлесі болып саналады деген дерек бар. Бұл әдістің мәні шағын күштермен маневр жасауға негізделді. Батальон бір жерде тұрақты қорғаныс шебін ұстап тұрмайтын. Ол үнемі қозғалып отырды. Осылайша қарсыласқа көп әскер бар деген әсер қалдырды. Мұндай тәсіл аз күшпен қарсыластың үлкен бөлімдерін тежеп отыруға мүмкіндік берді.
4. Александр Бек офицермен майдан шебінде ұзақ сұхбат жүргізген деген дерек бар. Осы әңгімелердің нәтижесінде «Волоколам тас жолы» романы жазылды. Кітап соғыс жылдарының өзінде жарық көрді. Кейін ол ондаған тілге аударылды. Шығарма басты кейіпкерінің өмірінде жарияланды. Оның өзі кітапты мақұлдаған.
5. Бек жазған шығарма Қытай, Корея және Вьетнамдағы әскери оқу орындарында оқытылған деген дерек бар. Қытай халық-азаттық армиясы бұл романды командирлер үшін міндетті әдебиеттер қатарына енгізді. Онда сипатталған тактикалық тәсілдер әмбебап деп бағаланды. Осындай халықаралық қызығушылық қазақ офицерінің есімін әлемге танытты. Оның аты кеңестік кеңістіктен тыс жерлерде де белгілі болды.
6. Ерекше еңбегіне қарамастан ол Кеңес Одағының Батыры атағын тек 1990 жылы алды деген дерек бар. Көп жыл бойы марапаттау туралы ұсыныстар бірнеше рет жіберілген. Бірақ әртүрлі бюрократиялық және саяси себептермен қабылданбаған. Ең жоғары мемлекеттік марапат оған өмірінде табысталған жоқ. Бауыржан Момышұлы 1982 жылы қайтыс болды. Батыр атағы қайтыс болғаннан кейін сегіз жылдан соң берілді.
7. Оның әскери жолы Ұлы Отан соғысының басынан соңына дейін жалғасты деген дерек бар. Ол соғысты батальон командирі ретінде бастады. Кейін полк және дивизия командирі деңгейіне дейін көтерілді. Ол Мәскеу түбіндегі шайқастарға қатысты. Сонымен қатар Украинадағы және басқа да маңызды операцияларға қатысқан. Әр қызметте ол бөлімнің жауынгерлік қабілетін сақтай білетін командир ретінде танылды.
8. Момышұлының жеке батылдығы қатаң талапшылдығымен қатар жүрген деген дерек бар. Ол әскери тәртіп қорқыныштан емес деп есептеді. Оның ойынша жауынгер тапсырманың маңызын түсінуі тиіс. Сонда ғана шынайы тәртіп қалыптасады. Ол бұл көзқарастарын өз кітаптарында жазып қалдырды. Бұл еңбектер оның рухани мұрасының маңызды бөлігі болды.
9. Әскери қызметтен бөлек Момышұлы жазушы және публицист ретінде танылды деген дерек бар. Оның «Соғыс психологиясы» және «Москва үшін шайқас» сияқты кітаптары кеңінен белгілі. Бұл шығармалар оқиғалардың тікелей қатысушысының тілімен жазылған. Сондықтан олар тарихи дерек ретінде өте құнды. Сонымен қатар олар қорқыныш пен батылдық туралы терең философиялық ойларға толы.
10. Ол жауынгерді психологиялық тұрғыдан дайындаудың ерекше жүйесін ұсынған деген дерек бар. Оның пікірінше қорқыныш табиғи құбылыс. Бұл адамның физиологиялық реакциясы. Бірақ командир жауынгерді осы сезімге қарамастан әрекет етуге үйретуі тиіс. Мұндай көзқарас сол кезең үшін жаңашыл болды. Ол қазіргі әскери психология тұжырымдарымен үндеседі.
11. Сол кезеңдегі неміс әскери құжаттарында оның бөлімшесінің әрекеті ерекше атап өтілген деген дерек бар. Қарсылас есептерінде батальонның іс-қимылы «ерекше» деп сипатталған. Кейде олар «болжап болмайтын» деп жазылған. Бұл қолданылған тактиканың тиімділігін көрсетеді. Дұшпан кеңес әскерінің қалыпты қорғаныс әдістеріне үйренген еді. Ал Момышұлы бөлімшесі мүлде басқа тәсіл қолданды.
12. Соғыстан кейін ол Қазақстанның қоғамдық және мәдени өміріне белсенді қатысты деген дерек бар. Республикада оның беделі өте жоғары болды. Әскери адамдар да, жазушылар да оның пікіріне құлақ асатын. Момышұлы қазақ халқының жеңіске қосқан үлесінің символына айналды. Ол майданда тек қатардағы сарбаздар ғана емес, дарынды командирлер де болғанын көрсетті.
13. Аңызға айналған командирдің бейнесі кино мен театрда бірнеше рет көрсетілген деген дерек бар. Кеңес және қазақстандық режиссерлер оның өміріне қайта-қайта оралды. Олар оның қаталдық пен адамгершілік қасиеттерін қатар көрсетуге тырысты. Бұл қасиеттер оны басқа әскери басшылардан ерекшелендірді. Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде оның өмірі туралы үлкен фильм түсірілді. Ол кең аудиторияның қызығушылығын тудырды.
14. Қазақстанның көптеген қалаларында оның есімімен аталған көшелер мен мектептер бар деген дерек бар. Алматы қаласында батырға арналған үлкен ескерткіш орнатылған. Бұл қаладағы танымал нысандардың бірі. Әр жылы оның туған күніне арналған еске алу шаралары өтеді. Бұл шаралар оның тұлғасының ұлттық маңызын көрсетеді.
15. Қазақстан Қарулы күштерінің әскери академиясы Бауыржан Момышұлының есімімен аталады деген дерек бар. Бұл шешім ерекше мәнге ие. Себебі академия болашақ офицерлерді даярлайды. Оның тактикалық идеялары бір ғана елде емес, көптеген мемлекеттерде зерттеледі. Сондықтан оның мұрасы әскери білім жүйесінде өмір сүруін жалғастырып келеді.

Бауыржан Момышұлы – бір мезгілде екі түрлі салада биік деңгейге жеткен сирек тұлғалардың бірі. Ол майдан даласында да, қалам ұстаған кезде де ерекше дарын көрсетті. Оның өмір жолы әскери дарыны бар адамның соғыстың табиғатын терең түсіне алатынын дәлелдейді. Ресми мойындаудың кеш берілуі оның беделін төмендеткен жоқ. Керісінше оның шынайы батыр екенін айқындай түсті. Қазақстан үшін бұл тұлға әлдеқашан рухани бағдарға айналған. Оның өмірі ерік-жігер мен парызға адалдықтың үлгісі болып қала береді.