Кептерлер туралы 25 қызықты дерек – үйге жолды мыңдаған шақырымнан таба алатын құстар

Адаммен қатар өмір сүретін құстардың ішінде біреуі өркениет тарихында ерекше орын алды – қауырсынындағы сұлулығы үшін емес, әуезді үні үшін де емес, ал таңғаларлық қабілеті үшін. Көгершін кез келген қашықтықтан өз ұясына дәл оралу қасиетінің арқасында адамзаттың сенімді серігіне айналды. Бұл құс майдан шептері арқылы хат жеткізді, суға батып бара жатқан кемелердің экипажын құтқарды және таулы асулар арқылы биржа жаңалықтарын алғаш болып жеткізді. Қалалық алаңда жай ғана қыдырып жүрген қарапайым құстың сыртқы болмысының артында ерекше биологиялық мүмкіндіктер мен мыңжылдық серіктестік тарихы жатыр. Оны ғылыми тұрғыдан зерттеген сайын, тіпті ең елеусіз құс деп санаған адамдардың өзі таңданысын жасыра алмайды.

1. Көгершіндер сегіз жүз километрден астам қашықтықтан үйіне қайта алады. Кей тіркелген рекордтар бір мың сегіз жүз километрден асады, бейтаныс жерде босатылған құс өз көгершінханасын спутниктік жүйесіз навигациядан да дәл табады. Бұл қабілеттің толық тетігі әлі ашылмағанымен, құстар бірнеше тәуелсіз бағдарлау жүйесін қатар қолданатыны анықталған.
2. Жердің магнит өрісі көгершіндерге табиғи компас қызметін атқарады. Олардың тұмсығында геомагниттік сызықтарға әсер ететін магнетит кристалдары табылған. Осы биологиялық механизм солтүстікті ғана емес, ендікті де анықтауға мүмкіндік береді.
3. Күн компасы магниттік бағдарлауды толықтырады. Құстар ішкі биологиялық сағаттарына сүйене отырып, күннің орналасуын уақытпен сәйкестендіреді. Тәжірибелерде тәуліктік ырғақ жасанды түрде өзгертілгенде, көгершіндердің дәл сол шамада қателескені байқалған.
4. Инфрадыбыс та кеңістікте бағдар алуға көмектеседі. Көгершіндер он герцтен төмен жиіліктегі, адам құлағына естілмейтін тербелістерді қабылдай алады. Таулар, мұхит толқындары мен атмосфералық фронттар тудыратын осы дыбыстар құстарға бұлтты ауа райында да жол табуға мүмкіндік береді.
5. Иіс сезу қабілеті соңғы кезеңде маңызды рөл атқарады. Итальян зерттеушісі Флориано Паппи көгершіндер туған жерінің ерекше иістерін есте сақтайтынын анықтады. Танауы жабылған құстар ұясына жақындағанда айқын қиындық көрген.
6. Почталық көгершіннің ұшу жылдамдығы сағатына жүз отыз километрге жетеді. Ұзақ сапардағы орташа жылдамдық шамамен сексен километрді құрайды. Мұндай төзімділік пен жылдамдық оларды мыңжылдықтар бойы мінсіз курьер етті.
7. Көгершіндерді қолға үйрету кемінде бес мың жыл бұрын басталған. Ежелгі Мысыр папирустары мен шумер сына жазбаларында қауырсынды хабаршылар туралы деректер бар. Парсы патшалары, Александр Македонский және Юлий Цезарь оларды әскери байланыс үшін пайдаланған.
8. Ротшильдтер әулеті биржа жаңалықтарын бәсекелестерінен бұрын алу үшін көгершіндерді қолданған. Лондон мен Париж арасында құстар ұстап, қаржылық ақпаратты бірнеше сағат бұрын жеткізген. Бұл артықшылық XIX ғасырдың алғашқы жартысында әулеттің байлығын арттырды.
9. Көгершін поштасы екі дүниежүзілік соғыста ресми қолданылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста одақтастар жүз мыңнан астам құсты пайдаланды. Шер Ами атты көгершін ауыр жарақатына қарамастан хабар жеткізіп, француз әскери медалімен марапатталды.
10. Г.И. Джо атты көгершін Екінші дүниежүзілік соғыста мыңдаған британ жауынгерін құтқарды. Ол Италиядағы Кальви Ризорта қаласына жоспарланған әуе соққысын тоқтату туралы хабарды дер кезінде жеткізді. Хабар болмаса, одақтастар өз әскерін бомбалауы мүмкін еді.
11. Жабайы сұр көгершін барлық үй тұқымдарының атасы саналады. Columba livia Жерорта теңізі мен Оңтүстік Азия жартастарында мекендейді. Қалалық құстар – қолға үйретілген тұқымдардың жабайыланған ұрпағы.
12. Көгершіндер суды басын шалқайтпай ішетін жалғыз құстар. Көптеген құстар суды тұмсығымен іліп, басын көтереді. Ал көгершіндер сұйықтықты сүтқоректілер сияқты сорып ішеді.
13. Көгершін балапандарын «сүтпен» қоректендіреді. Екі жыныстың да жемсауында ақуыз бен майға бай қоректік сұйықтық түзіледі. Мұндай механизм құстар арасында өте сирек кездеседі.
14. Көгершіндер адам жүзін дәл таниды. Зерттеулер олар киім өзгерсе де, адамдарды бет-әлпетіне қарап ажырата алатынын көрсетті. Сонымен қатар олар өзін ренжіткен адамдарды есте сақтайды.
15. Олардың көру қабілеті адамнан әлдеқайда жоғары. Көгершіндер ультракүлгін диапазонды қабылдайды және шамамен он миллион түсті реңкті ажыратады. Кадр алмасу жиілігі де жоғары болғандықтан, қозғалысты анық көреді.
16. Көгершін айнадан өзін тани алады. Бұл өзіндік сана белгісі санаулы түрлерде ғана байқалады. Түрлі түсті белгі қойылған құс айнадағы бейнесін пайдаланып, оны алып тастаған.
17. Почталық көгершін тек бір бағытта жұмыс істейді. Ол тек өз үйіне ұшады, адресатқа емес. Сондықтан екіжақты байланыс үшін құстарды екі нүктеде де ұстау қажет болған.
18. Спорттық көгершін өсіру әлемде танымал әуесқойлық болып қала береді. Ұзақ қашықтыққа жарыстар ондаған елде өткізіледі. 2019 жылы бельгиялық Армандо атты көгершін бір миллион төрт жүз мың еуроға сатылды.
19. Көгершіндер моногамды және өмір бойы жұптасады. Олар ұя салып, жұмыртқа басып, балапанын бірге асырайды. Серігін жоғалтқан құс ұзақ уақыт бойы белсенділігін төмендетеді.
20. Үндістанда 2004 жылға дейін ресми полицейлік көгершін қызметі болған. Одиша штатында жүздеген құс шалғай бекеттер арасында байланыс атқарды. Қызмет ұялы байланыс тараған соң ғана тоқтатылды.
21. Көгершіндер адамға қауіпті кейбір ауруларды тасымалдай алады. Орнитоз, сальмонеллез және кей саңырауқұлақ инфекциялары тығыз байланыс кезінде жұғуы мүмкін. Сондықтан көптеген қалалар популяция санын реттеу бағдарламаларын жүзеге асырады.
22. Көгершін ұясы өте қарапайым құрылым. Жіңішке бұтақтардан құралған алаңша жұмыртқаны әрең ұстап тұрады. Қалалық құстар карниздер мен кондиционерлерге де ұя сала береді.
23. Көгершін миында навигациялық ақпаратты өңдейтін арнайы нейрондық тізбектер бар. Гиппокамп құрылымдары кеңістіктік жадқа жауап береді. Жаттығылған құстарда гиппокамп көлемі үлкенірек болады.
24. Көгершін саңғырығы ғасырлар бойы құнды тыңайтқыш болған. Парсы мен Мысырда арнайы көгершін мұнаралары салынды. Иранда мыңдаған құсқа арналған тарихи мұнаралар әлі де сақталған.
25. Қалалық көгершіндер мегаполистерге икемді бейімделді. Олар метроны пайдаланып, көше белгілерін бағдар ретінде қолданады және базар кестесіне сай әрекет етеді. Бұл түрдің жоғары когнитивтік икемділігін айқын көрсетеді.

Көгершін – адамзат ұзақ уақыт бойы мән бермеген биологиялық ғажайып. Ғылыми зерттеулер оның қабылдау және ойлау жүйесінің күрделілігін ашып келеді. Радио мен интернет дәуірінде де бұл құспен байланысымыз ғылыми және мәдени маңызын жоғалтқан жоқ. Қалалық алаңда бейжай жүрген құс кейде ең қарапайым көрінетін нәрсенің өзінде таңғажайып сыр барын еске салады.