Мыңдаған жылдар бойы адамдар билеушілерді, батырларды және маңызды оқиғаларды мәңгі есте қалдыру үшін алып құрылыстар тұрғызған. Кейбір өркениеттер тас пирамидалар салса, өзгелері зәулім кесенелер мен айбынды ғибадатханалар тұрғызған. Орталық Азияның ұлан-ғайыр далаларында мұндай ескерткіштердің рөлін көбіне қорғандар атқарды. Бұл ежелгі төбелер ақсүйектердің жерленген орны болып қана қоймай, көшпелі халықтардың дүниетанымын да бейнеледі. Осындай мұралардың ішінде сақ тайпалары қалдырған ескерткіштердің орны ерекше. Бүгінде олар ғалымдарға көне қоғамдардың өмірі мен мәдениеті туралы жаңа мәліметтер беріп келеді.
- Сақ қорғандары екі мың жылдан астам уақыт бұрын салынған ірі жерлеу құрылыстары болып табылады. Олар көсемдерге, жауынгерлерге және қоғамның жоғары мәртебелі өкілдеріне арналып тұрғызылған. Кейбір үйінділердің биіктігі ондаған метрге жеткен. Мұндай ескерткіштер алыстан анық көрінеді.
- Археологтар бұл нысандарды жиі «дала пирамидалары» деп атайды. Бұған олардың ежелгі көшпелілер үшін атқарған маңызы себеп болған. Мысыр пирамидалары перғауындардың есімін сақтаса, бұл құрылыстар ықпалды тұлғалардың мәңгілік мекеніне айналған. Екі жағдайда да ескерткіштер жерленген адамның жоғары мәртебесін көрсеткен.
- Сақ дәуірінің көптеген қорғандары қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан. Олардың әсіресе көп бөлігі Жетісу өңірі мен Алматы облысында кездеседі. Кейбір топтар ондаған ескерткіштен тұрады және бір-біріне жақын орналасқан. Соның арқасында зерттеушілер тұтас қорымдарды кешенді түрде зерттей алады.
- Ең танымал ескерткіштердің бірі – Есік қорғаны. Дәл осы жерден әйгілі «Алтын адам» табылған. Бұл олжа Қазақстанның маңызды рәміздерінің біріне айналды. Ғалымдар сақ тайпаларының мәдениеті туралы аса құнды мәліметтер алды.
- «Алтын адамның» киімі мыңдаған алтын әшекеймен безендірілген. Олардың арасында аңдардың, құстардың және мифологиялық бейнелердің суреттері кездеседі. Шеберліктің жоғары деңгейі сол дәуірдегі зергерлік өнердің жақсы дамығанын көрсетеді. Осындай бұйымдар зерттеушілерді бүгінгі күнге дейін таңғалдырып келеді.
- Барлық қорғандардың көлемі бірдей емес. Кейбіреулері шағын үйінді түрінде кездеседі. Басқалары үлкен сәулеттік кешендер деңгейіне жетеді. Құрылыстың ауқымы көбіне жерленген адамның қоғамдағы орнына байланысты болған.
- Кейбір жерлеу орындарының ішінен қару-жарақ, әшекейлер және тұрмыстық заттар табылған. Мұндай бұйымдар марқұммен бірге ежелгі дүниетанымға сәйкес қойылған. Осындай дәстүр көне заманның көптеген халықтарына тән болған. Бұл олжалар археологтарға сақтардың күнделікті өмірін зерттеуге мүмкіндік береді.
- Ірі қорғандарды тұрғызу үшін көптеген адамның еңбегі қажет болған. Мұндай құрылыстарды салу айтарлықтай уақытты талап еткен. Бұл жағдай ұйымдасқан қоғам мен басқару жүйесінің болғанын көрсетеді. Әйтпесе осындай көлемдегі жобаларды жүзеге асыру қиын болар еді.
- Көптеген ескерткіштер ежелгі кезеңнің өзінде тоналған. Қазына іздеушілер алтын мен бағалы заттарды табу үшін ішіне кірген. Соған қарамастан зерттеушілер көптеген бірегей жәдігерлерді анықтай алды. Әрбір жаңа олжа дала халықтарының өткенін тереңірек түсінуге көмектеседі.
- Әшекейлерді безендіру кезінде көбіне аң стилі қолданылған. Шеберлер бұғыларды, жыртқыштарды және басқа жануарларды қозғалыс үстінде бейнелеген. Мұндай көркемдік тәсіл сақ өнерінде маңызды орын алған. Ол ежелгі тайпалардың қоршаған әлем туралы түсініктерін көрсеткен.
- Кейбір кешендерде бір ғана емес, бірнеше жерлеу орны кездеседі. Кейде негізгі қорғанның жанында қосымша қабірлер орналасқан. Бұл жағдай көсемнің туыстары немесе жақын серіктерімен байланысты болуы мүмкін. Осындай құрылым сол дәуірдегі қоғамдық қатынастарды зерттеуге мүмкіндік береді.
- Сақ қорғандарын зерттеу қазіргі уақытта да жалғасып жатыр. Заманауи технологиялар ескерткіштерді қатты бүлдірмей жаңа мәліметтер алуға жағдай жасайды. Ғалымдар аэрофототүсірілімді, георадарларды және басқа да әдістерді қолданады. Соның арқасында көне дәуірдің құпиялары біртіндеп ашылуда.
Сақ қорғандары жай ғана ежелгі жерлеу орындары емес, көшпелі өркениеттер тарихының маңызды куәгерлері болып табылады. Олар Еуразия далаларын мекендеген халықтардың даму деңгейін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Әрбір жаңа археологиялық олжа сақ қоғамының өмірі туралы білімімізді толықтыра түседі. Сондықтан бұл ескерткіштерді зерттеу Орталық Азия археологиясының ең қызықты бағыттарының бірі болып қала береді.
