Көкөністер әлемі алғашқы қарағанда көрінгеннен әлдеқайда бай әрі алуан түрлі. Мәдени дақылдардың жүздеген түрінің ішінде дәмімен ғана емес, тарихымен, құрылымымен, кейде тосын қасиеттерімен таңғалдыратын өсімдіктер бар. Солардың арасында брокколи айрықша орын алады. Бұл көкөніс әрі әсем, әрі пайдалы, сонымен бірге көпшілік біле бермейтін деректерге толы. Оның қою жасыл гүлшоғырлары табиғаттың өзі құрастырған шағын орман шоғын еске түсіреді. Сондықтан бұл өсімдікпен танысуды оның шығу тегі, биологиялық ерекшелігі және құрамы жайлы мәліметтен бастаған жөн.
- Брокколи – жапырақ емес, гүл. Біз тұтынатын бөлігі – толық жетілмеген гүлшоғыры, жүздеген ұсақ бүршіктен құралған тығыз бас. Егер оны уақытында кеспесе, бүршіктері ашылып, кішкентай сары гүлдерге айналады да, бақша шағын гүлзарға ұқсап кетеді.
- Атауы итальян тілінен шыққан. «Broccolo» сөзі «қырыққабаттың жас өркені» немесе «бұтағы» деген мағына береді. Итальяндар бұл көкөністі Рим империясы дәуірінде-ақ өсіріп, оны бақтағы ең құнды сыйдың бірі деп санаған.
- Өсімдіктің отаны – Жерорта теңізі аймағы. Оны екі мың жылдан астам уақыт бұрын оңтүстік Италия мен Сицилияда өсіре бастаған. Солтүстік Еуропаға XVI ғасырда жетсе, Америкаға ХХ ғасырдың басында итальян қоныс аударушылары арқылы таралған.
- Брокколи ақбас қырыққабатпен бір түрге жатады. Екеуі де Brassica oleracea түріне кіреді, бұл селекция тұрғысынан ең өнімді түрлердің бірі саналады. Осы түрден гүлді қырыққабат, кольраби, брюссель және савой қырыққабаты да шығарылған.
- С дәруменінің мөлшері рекордтық деңгейде. 100 грамм шикі өнімде шамамен 89 мг аскорбин қышқылы бар, бұл апельсиннен де көп. Жылумен өңдеу кезінде бұл көрсеткіш шамамен екі есе азаяды, сондықтан мамандар оны балғын күйінде немесе жеңіл буға пісіріп тұтынуды ұсынады.
- Сульфорафан – брокколидің басты «құпия қаруы». Бұл изотиоцианаттар тобына жататын қосылыс өсімдік шайналғанда немесе туралғанда түзіледі. Көптеген зерттеу деректері, соның ішінде Джонс Хопкинс университетінде жүргізілген ғылыми жұмыстар, сульфорафанның қабынуға қарсы қасиеті бар екенін және кейбір онкологиялық аурулардың дамуын баяулатуы мүмкін екенін көрсеткен.
- Брокколи кальцийге бай әрі сүттен кем түспейді. 100 грамм өнімде шамамен 47 мг кальций бар және ол ағзаға сүттегіден тиімдірек сіңеді. Лактозаға төзбеушілігі бар адамдар үшін бұл көкөніс аталған минералдың маңызды көздерінің біріне айналады.
- АҚШ президенті брокколиден жария түрде бас тартқан. 1990 жылы Джордж Буш – аға бұл көкөністі бала кезінен жек көретінін айтып, президент ретінде оны мәзірінен біржола алып тастайтынын мәлімдеген. Бұл сөз қоғамда үлкен талқылау туғызған, ал америкалық өндірушілер қарсылық ретінде Ақ үйге бірнеше тонна жасыл өнім жіберген.
- Брокколи өскіндері жетілген өсімдікке қарағанда әлдеқайда пайдалы. Үш күндік өскіндерде сульфорафан мөлшері 20–50 есе жоғары болады. Сондықтан олар әлем бойынша салауатты өмір салтын ұстанушылар арасында танымал суперфудқа айналған.
- Бұл – ақуызы жоғары сирек көкөністердің бірі. Әр 100 грамм өнімде шамамен 3 грамм протеин бар, бұл өсімдік тектес тағам үшін елеулі көрсеткіш. Оның аминқышқылдық құрамы ағзаның жасушаларға қажет құрылыс материалына деген сұранысын ішінара өтеуге мүмкіндік береді.
- Брокколи NASA-ның тамақтану бағдарламасына енгізілген. Америкалық ғарыш агенттігі оны салмағы мен көлемі шағын бола тұра, тағамдық құндылығы жоғары болғандықтан ғарышкерлер рационына қосқан. Ықшамдылығы мен бай құрамы бұл көкөністі ұзақ мерзімді ғарыш сапарлары үшін қолайлы етеді.
- Өсімдіктің барлық бөлігі жеуге жарамды. Гүлшоғырымен қатар сабағы мен жас жапырақтары да тағамға пайдаланылады. Әсіресе сабағы талшыққа бай, ол ас қорыту үдерісін қалыпқа келтіріп, ұзақ уақыт тоқтық сезімін сыйлайды.
- Брокколидің ондаған сұрыпы бар. Олардың ішінде калабрия түрі классикалық саналады, романеско фрактал тәрізді шиыршықтарымен ерекшеленеді, қытайлық гайлань және күлгін түрі де кең таралған. Романесконың гүлшоғыры Фибоначчи тізбегіне сәйкес келетін пішінімен ерекше назар аударады.
- Брокколи құрамында лютеин мен зеаксантин бар. Бұл каротиноидтар көздің тор қабығында жиналып, жастыққа байланысты макулалық дегенерация қаупін төмендетеді, ол егде жаста көру қабілетінің нашарлауына жиі себеп болады. Жасыл көкөністі тұрақты тұтыну әр адамға қолжетімді қарапайым алдын алу шарасына айнала алады.
- Брокколи өндіру бойынша әлемдік көшбасшы – Қытай. Жыл сайын бұл ел 8 миллион тоннадан астам өнім өсіреді, бұл әлемдік көлемнің 70 пайызынан асады. Екінші орында Үндістан тұр, ал тарихи байланысына қарамастан, Еуропа елдері бұл тізімде қарапайым ғана орын алады.
Брокколи – жай ғана гарнир немесе диеталық тағам емес. Мыңжылдықтар бойы өсірілуінің нәтижесінде ол ғылыми деректермен расталған әрі уақыт сынынан өткен салауатты тамақтанудың нышанына айналды. Ғалымдар оның құрамындағы пайдалы қосылыстарды зерттеуді әлі де жалғастыруда. Мүмкін, осы қарапайым жасыл «шоқгүл» болашақта диетология мен превентивті медицинадағы жаңа бағыттардың негізіне айналар. Күнделікті мәзірге брокколи қосу – өз денсаулығыңа саналы түрде жасалған шағын, бірақ маңызды қадам.
