Күнделікті таныс тағамдардың өзі ботаника тұрғысынан қарағанда әлдеқайда күрделі болып шығуы мүмкін. Құлпынай бізге кәдімгі шырынды жидек болып көрінеді, алайда оның құрылысы тұрмыста «жидек» деп атайтын көптеген жемістен айтарлықтай өзгеше. Бетіндегі ұсақ сары нүктелер де көпшілік ойлағандай қарапайым тұқым емес. Қазіргі бақша құлпынайының тарихы дүниенің әр бөлігінен шыққан өсімдіктердің будандасуымен байланысты, ал оның хош иісі көптеген химиялық қосылыстың үйлесімінен түзіледі. Сонымен бірге нәзік жемістерді өсіру, сақтау және тасымалдау ерекше ұқыптылықты талап етеді. Осы мақалада біз Сіздер үшін құлпынай туралы 15 қызықты әрі танымдық дерек жинадық.
- Ботаникалық тұрғыдан алғанда құлпынай нағыз жидекке жатпайды. Оның шырынды қызыл бөлігі негізінен ұлғайып өскен гүлтабаннан түзіледі, ал шынайы жемістер қызметін сыртқы бетінде орналасқан көптеген ұсақ құрылым атқарады.
- Әдетте құлпынайдың тұқымы деп аталатын түйіршіктерді дұрысырақ жаңғақша тәрізді тұқымша деп атауға болады. Әрбір осындай нүкте өз ішінде жеке тұқымы бар дербес құрғақ жеміс саналады.
- Сондықтан «тұқымы сыртында орналасатын жалғыз жидек» деген кең тараған пікір толықтай дәл емес. Ерекшелігі расымен бар, бірақ ботаника бойынша бұл нағыз жидек емес, етженді гүлтабанға орналасқан күрделі көпжаңғақша.
- Орташа көлемдегі бір жемістің сыртында шамамен екі жүздей тұқымша болуы мүмкін. Олардың саны сұрыпқа, көлемге, тозаңдану сапасына және өсімдіктің даму ерекшеліктеріне байланысты өзгереді.
- Қазіргі ірі жемісті бақша құлпынайы салыстырмалы түрде кейін пайда болған. Ол XVIII ғасырда Еуропада Солтүстік Америкадан шыққан виргин жербүлдіргені мен Оңтүстік Америкадан әкелінген чилилік түрдің будандасуы нәтижесінде қалыптасты.
- Күнделікті тілде «құлпынай» атауы көбіне бақша жербүлдіргеніне қатысты қолданылады. Дүкендерде сатылатын және саяжайларда өсірілетін ірі жемістер ботаникалық жағынан негізінен ананасты жербүлдірген түріне жатады.
- Өсімдік тұқымсыз да тез көбейе алады. Ол ұзын жатаған өркендер – мұртшалар шығарады, солардың бойында жас розеткалар пайда болып, аналық түптің маңына тамыр жаяды.
- Жемістің түсі пісу барысында өсімдік пигменттерінің әсерінен өзгереді. Қызыл реңктің қалыптасуында антоциандар негізгі рөл атқарады, мұндай табиғи қосылыстар басқа да ашық түсті жемістерде көп кездеседі.
- Құлпынайдың өзіне тән иісін бір ғана зат қалыптастырмайды. Хош иісіне ондаған ұшпа қосылыс қатысады, ал олардың арақатынасы сұрыптар арасындағы айырмашылық пен тәтті иістің қаншалықты айқын сезілетінін анықтайды.
- Толық піскен жемістер шала піскендерге қарағанда әлдеқайда күшті иіс бөледі. Жетілу кезінде қанттардың, қышқылдардың және хош иісті қосылыстардың мөлшері өзгеріп, дәмі жұмсақ әрі қанық бола түседі.
- Құлпынайдың құрамында су көп болғанымен, ол салыстырмалы түрде төмен калориялы өнім саналады. Жемісте C дәрумені, фолаттар, марганец, тағамдық талшықтар және әртүрлі өсімдік текті қосылыстар кездеседі.
- Жиналғаннан кейін құлпынай кейбір басқа жемістер сияқты толыққанды пісіп жетіле алмайды. Тым ерте үзілген өнімнің сыртқы түрі өзгергенімен, бұтада қалыптасатын толық тәттілік пен хош иіске көбіне жете алмайды.
- Нәзік беті қысымнан және ұзақ тасымалдаудан оңай зақымданады. Сол себепті өнімді сапасының төмендеуін баяулату үшін тез салқындатып, ұқыпты орап, қолайлы температурада сақтауға тырысады.
- Өсіру кезінде тозаңдану үлкен маңызға ие. Гүлдің кейбір бөліктері нашар тозаңданса, гүлтабанның сол тұстары әлсіз дамып, нәтижесінде жеміс қисық немесе біркелкі емес пішінде қалыптасуы мүмкін.
- Селекционерлер көлемі, хош иісі, пісу мерзімі және ауруларға төзімділігі бойынша ерекшеленетін көптеген сұрып шығарған. Жылы маусым ішінде бірнеше рет өнім бере алатын ремонтантты түрлері де бар.
Құлпынайдың қызығы – ол туралы күнделікті түсінік ботаникалық шындықпен едәуір сәйкес келе бермейді. Оның қызыл жұмсағы гүлдің ұлғайған бөлігі болып шықса, сыртындағы «тұқымдар» шын мәнінде көптеген жеке жемісті білдіреді. Қазіргі бақша түрінің шығу тарихы, күрделі хош иісі және көбею тәсілдері де кем түспейтіндей қызықты. Таныс жазғы тәттіні тек аспаздық тұрғыдан емес, ғылыми жағынан қарастырғанда оның бойынан көптеген күтпеген ерекшелік табуға болады.
