Каспий теңізі туралы 20 қызықты дерек – теңіз деп аталатын ғаламшардың ең үлкен көлі

Планетамыздың табиғаты жіктелуі ондаған жыл бойы ғалым арасында дау тудыратын талай нысанды бойында сақтайды. Еуразияның су айдынының бірі ұзақ уақыт бойы әртүрлі елдің географы арасындағы нағыз ғылыми пікірталастың нысанына айналды. Алып мөлшер, тұзды су және түбінің мұхиттық табиғаты бұл жерді планетадағы осындай нысанның арасында мүлдем бірегей етеді. Бес мемлекет бір мезгілде оның суымен шайылады, бұл тек ғылыми ғана емес, саяси дау-дамайды да туғызады. Су айдынының бай экожүйесі Жердің басқа еш жерінде кездеспейтін сирек эндемикті қамтиды. Төменде екі құрлықтың тоғысында орналасқан осы таңғажайып су айдыны туралы ең қызғылықты мағлұматтар жинақталған.

1. Аталған су айдыны планетадағы ең үлкен тұйық ағынсыз көл саналғанымен, көпшілік оны әлі күнге дейін теңіз деп атайды. Мұндай екі жақтылық судың алып мөлшерімен, тұздылығымен және түбінің ерекше шығу тегімен түсіндіріледі. Су айдынының түбі мұхиттық типтегі жер қыртысынан құралған, бұл құрлықтың кәдімгі тұщы көліне тән емес.
2. Аталған су айдынының ауданы шамамен үш жүз жетпіс бір мың шаршы шақырымды құрап, Жапония аумағынан асып түседі. Мұндай ауқым оны Солтүстік Америкадағы Жоғарғы көлден кейінгі ірі көлден дерлік екі есе үлкен етеді. Алып су қоймасы планетадағы бүкіл көл суының шамамен қырық төрт пайызын сыйдырады.
3. Аталған су айдыны еуразия құрлығының екі бөлігінің тоғысында орналасып, Еуропа мен Азияның шартты шекарасын бөліп тұрады. Жағалау сызығын бір мезгілде қазіргі заманның бес каспий маңы мемлекетінің аумағы шайып жатыр. Солардың арасында Ресей, Қазақстан, Әзербайжан, Түркіменстан, Иранды атап өтуге болады.
4. Ең ұзын жағалау шекарасы дәл Қазақстанға тиесілі, оның жағалау сызығы екі мың үш жүз жиырма шақырымға жетеді. Бұл ел су айдыны акваториясының шығыс және солтүстік-шығыс бөлігін алып жатыр. Мұндай ұзақтық аймақтың қазақстандық мемлекет үшін елеулі экономикалық және стратегиялық маңызын түсіндіреді.
5. Осы алып су қоймасының ең терең нүктесі акваторияның оңтүстік бөлігінде мың жиырма бес метрге жетеді. Ал су айдынының солтүстігі керісінше тайыздығымен ерекшеленіп, тереңдігі бар болғаны бірнеше метрді құрайды. Мұндай қайшылық бассейннің әр бөлігіндегі түптің геологиялық құрылымының ерекшелігімен түсіндіріледі.
6. Осы су айдынындағы су тұздылығы акваторияның әр бөлігінде айтарлықтай өзгереді. Еділ құятын жерге жақын тұз шоғырлануы аз ғана өлшемде, ал оңтүстік-шығыста көрсеткіш он бір-он үш промилле жетеді. Мұндай теңсіздік бассейннің солтүстік бөлігіне мол мөлшердегі тұщы өзен суының құйылуымен байланысты.
7. Заманауи су айдынының қалыптасуын геолог шамамен алпыс миллион жыл бұрын өмір сүрген көне Тетис мұхитымен байланыстырады. Осы прамұхиттың біртіндеп бөлінуі Еуразия аумағында бірнеше бөлек теңіз бассейнінің пайда болуына әкелді. Мұхиттан толықтай оқшаулану шамамен екі миллион жыл бұрын тектоникалық үдерістің нәтижесінде орын алды.
8. Осы су айдынының беткі деңгейі ғылыми бақылаудың бүкіл тарихы бойы елеулі ауытқуға ұшырады. Аспаптық өлшеу 1837 жылдан бері жүргізіліп, ең төменгі көрсеткіш 1977 жылы тіркелген. Соңғы үш мыңжылдықта деңгей өзгерісінің амплитудасы он бес метрге жетіп, бұл тұйық су айдыны үшін сирек кездесетін құбылысты білдіреді.
9. Бүгінгі беткі деңгей планетаның әлемдік мұхит белгісінен шамамен жиырма сегіз метр төмен орналасқан. Ғалым мұндай құлдырауды климаттық өзгеріспен, буланудың артуымен және өзен ағынының азаюымен байланыстырады. Кейбір болжам осы ғасырда көрсеткіштің тағы да тоғыз-он сегіз метрге төмендеуін болжайды.
10. Осы су айдынының шығыс жағалауында бір кездері бөлек шығанақ болған таңғажайып тұзды Қара-Бұғаз-Гол көлі орналасқан. Осы шығанақтағы тұз шоғырлануы қарқынды булану есебінен кәдімгі мұхит көрсеткішінен шамамен он есе асып түседі. 1980 жылы салынған бөгет осы шығанақты негізгі акваториядан бөліп, бірегей су айдынының гидрологиялық режимін өзгертті.
11. Осы бассейннің жануар дүниесі мың сегіз жүз тоғыз түрлі флора мен фаунаны санап, алуан түрлілігімен таң қалдырады. Жергілікті балықтың едәуір бөлігі планетаның басқа жерінде кездеспейтін эндемикалық түрге жатады. Мұндай биологиялық байлық акваторияны әлемдік ғылым үшін өте құнды нысанға айналдырады.
12. Осы су айдынының нағыз нышаны деп тарихқа дейінгі уақыттан бері мұнда мекендейтін бекіре тұқымдас балықты атаған әбден орынды. Каспий маңы мемлекетінің үлесіне әлемде ресми өндірілетін қара уылдырықтың шамамен тоқсан пайызы тиеді. Бір кездері мұнда алты метр ұзындыққа және екі тонна салмаққа жететін белуга сияқты нағыз алыпты кездестіруге болатын еді.
13. Барлық бекіре тұқымдасының шамамен жетпіс пайызы дәл солтүстік бассейнге құятын Еділде уылдырық шашады. Тағы жиырма пайызы Жайық өзеніне тиесілі, ал қалған оннан бір бөлігі басқа саласы бойынша бөлінеді. Мұндай тәуелділік осы өзендегі қалыпты су деңгейін ұстауды жергілікті экожүйені сақтау үшін өте маңызды етеді.
14. Осы су айдынының жалғыз сүтқоректісі саналатын бірегей итбалық санының шектен тыс азаюы себебінен Қызыл кітапқа енгізілген. Бұл түр тұйық бассейн жағдайына бейімделген тұщы су итбалығының сирек кездесетін мысалы болып табылады. Осы жануардың саны соңғы онжылдықта браконьерлік пен мекендеу ортасының ластануынан тоқсан пайызға қысқарды.
15. Осы су айдынының акваториясына бес мемлекеттің іргелес аумағынан шамамен жүз отыз түрлі өзен құяды. Солардың ішіндегі ең ірісі деп Ресейдің орталық бөлігі арқылы суын алып өтетін Еділді атаған әбден орынды. Басқа маңызды саланың арасында Жайық өзені мен иран Сефидрудты жалпы су теңгеріміне елеулі үлес қосатынын атап өткен жөн.
16. Осы алып су қоймасының жалпы жағалау сызығының ұзындығы бүкіл жағалаудағы мемлекет бойынша жеті жарым мың шақырымға жетеді. Әзербайжан жанындағы батыс жағалауды Баку мен Сумгаит қаласы бар атақты Апшерон түбегі алып жатыр. Қазақстанға тиесілі шығыс жағалауда одан кем емес танымал Маңғыстау түбегі орналасқан.
17. Осы бассейнді Еуропаның басқа теңізімен өзен мен жасанды каналдың күрделі жүйесі арқылы кемежүзу байланысы жалғайды. Еділ, Дон және Еділ-Дон каналы арқылы Азов теңізімен, одан әрі Жерорта теңізі бассейнімен байланыс қамтамасыз етіледі. Еділ-Балтық су жолы қосымша акваторияны құрлықтың солтүстігіндегі Балтық теңізімен жалғайды.
18. Осы су айдынындағы дауыл белсенділігі кейде әсерлі көрсеткішке жетіп, биіктігі он бір метрге дейін жететін толқын тудырады. Мұндай ауа райы құбылысы едәуір кішкентай Балтық теңізіндегі дауылдан да қарқынды болып шығады. Ауа райының болжанбауы аймақтың кемежүзуі мен жағалау инфрақұрылымы үшін елеулі қиындық туғызады.
19. Осы су айдынының континенттік шельфіндегі мұнай өндіру жергілікті судың экологиялық ластануының басты факторының бірі болып қала береді. Көмірсутегі кен орны маңындағы адам әрекеті нәзік су экожүйесінің жай-күйіне теріс әсер етеді. Табиғи ағынның болмауы жағдайды одан әрі ушықтырады, себебі ластаушы зат табиғи шайылу мүмкіндігінсіз тұйық бассейнде жиналады.
20. 2018 жылы бес каспий маңы мемлекетінің өкілі даулы акваторияның ерекше құқықтық мәртебесі туралы маңызды халықаралық конвенцияға қол қойды. Осы құжатқа сай әрбір елдің аумақтық суы он бес теңіз миліне, оған қосымша он мильдік балық аулау аймағына тең. Сонымен қатар акваторияның негізгі бөлігі бұрынғысынша аймақтың барлық жағалау мемлекетінің ортақ пайдалануында қалады.

Осы су айдынының бай тарихы мен таңғажайып табиғаты әдеттегі географиялық жіктеудің кейде қаншалықты шартты болатынын анық көрсетеді. Мұнай өндіру мен климаттың өзгеруіне байланысты экологиялық мәселе бірегей экожүйені сақтау үшін бүкіл каспий маңы мемлекетінің үйлестірілген күш-жігерін талап етеді. Әйгілі жергілікті итбалықты қоса алғанда сирек кездесетін эндемикалық түрдің тағдыры адамзаттың экономикалық мүддесі мен табиғатты қорғау арасында тепе-теңдік табу қабілетіне тікелей байланысты. Осы таңғажайып су айдынын әрі қарай зерттеу ғалымға тағы да талай күтпеген ашылым әкелері анық. Мүмкін, халықаралық ынтымақтастық бұл бірегей табиғи мұраны бүкіл Еуразия тұрғынының болашақ ұрпағы үшін сақтап қалуға көмектесер.