Өсімдіктер әлемі адамзатқа тарихқа, экономикаға және әртүрлі халықтардың дәстүрлеріне айтарлықтай ықпал еткен көптеген дақылдарды сыйлады. Олардың бір бөлігі азық-түліктің маңызды құрамына айналса, басқалары медицинада немесе қолөнерде қолданылды. Сонымен қатар тұтас өркениеттердің рухани өмірінде ерекше орын алған өсімдіктер де бар. Солардың қатарына ғасырлар бойы адамдарға белгілі болған темекі жатады. Қазіргі кезде оны көбіне шылым шегумен байланыстырады, алайда бұл өсімдіктің тарихы әлдеқайда бай әрі қызықты.
- Темекінің отаны Америка құрлығы болып саналады. Еуропалықтар келгенге дейін оны көптеген байырғы халықтар өсірген. Археологиялық олжалар бұл дақылдың бірнеше мың жыл бұрын пайдаланылғанын көрсетеді. Ғалымдар оның ежелгі шығу тегін растайтын жаңа дәлелдерді әлі де тауып келеді.
- Үндіс тайпалары бұл өсімдікке үлкен құрметпен қараған. Көптеген халықтар оны рухтардың немесе жоғары күштердің сыйы деп санаған. Темекі маңызды рәсімдер мен діни ғұрыптар кезінде қолданылған. Мұндай дәстүрлер көптеген ұрпақ бойы сақталып келді.
- Қасиетті рәсімдер кезінде шыққан түтін көбіне рухани әлеммен байланыс орнатудың құралы ретінде қабылданған. Адамдар ол арқылы дұғалар мен өтініштер көк күштеріне жетеді деп сенген. Осындай рәміздік маңызының арқасында темекі көптеген тайпалардың мәдениетінде ерекше орын иеленді. Оны пайдалану әрдайым күнделікті әдеттермен байланысты бола бермеген.
- Христофор Колумбтың саяхаттарынан кейін еуропалықтар бұл өсімдікпен алғаш рет танысты. Теңізшілер жергілікті тұрғындардың оны әртүрлі мақсатта қолданатынын байқады. Ерекше дақыл Ескі дүниеден келген қонақтардың назарын бірден аударды. Көп ұзамай ол туралы мәліметтер Еуропаға тарай бастады.
- «Темекі» атауы Кариб аралдарында шылым шегуге арналған арнайы түтікшелерді білдіретін сөзден шыққан деген болжам бар. Бұл терминнің шығу тегі жөнінде бірнеше нұсқа кездеседі. Тіл мамандары осы мәселені әлі күнге дейін зерттеп келеді. Сарапшылар арасында ортақ пікір қалыптаспаған.
- XVI ғасырда бұл өсімдік сирек кездесетін экзотикалық жаңалық саналды. Оны ботаникалық бақтар мен ақсүйектердің коллекцияларында өсірген. Көптеген еуропалықтар жаңа дақылды сәндік өсімдік ретінде қабылдады. Тек кейінірек оның таралу ауқымы кеңейе түсті.
- Француз дипломаты Жан Нико темекінің Францияда танылуына үлкен үлес қосты. Никотин атауы дәл осы адамның құрметіне берілген. Елші өз замандастарына тұқымдар жіберіп, өсімдіктің қасиеттері туралы айтып отырған. Соның арқасында бұл дақыл Еуропаның көптеген мемлекеттерінде белгілі болды.
- Табиғатта темекінің жетпістен астам түрі кездеседі. Алайда өнеркәсіптік мақсатта олардың аз ғана бөлігі өсіріледі. Ең танымал түрлердің бірі Nicotiana tabacum болып саналады. Дәл осы түр әлем бойынша кеңінен таралған.
- Жапырақтарында никотин деп аталатын табиғи зат болады. Өсімдік оны жәндіктерден қорғану үшін өндіреді. Мұндай тетік зиянкестер келтіретін залалды азайтуға көмектеседі. Осындай ерекшелік флораның басқа да кейбір өкілдерінде кездеседі.
- Темекі гүлдері ақ, қызғылт, қызыл немесе жасыл түсті болуы мүмкін. Көптеген сәндік сұрыптар жапырақтары үшін емес, әдемі гүлдері үшін өсіріледі. Бағбандар оларды көркем келбеті мен жағымды хош иісі үшін жоғары бағалайды. Кейбір түрлер кешкі уақытта ерекше әсер қалдырады.
- Кейбір өсімдіктердің биіктігі екі метрден асып кетеді. Қолайлы жағдайда олар қуатты сабақтар мен ірі жапырақтар қалыптастырады. Мұндай көлем олардың биік өсімдіктер арасында да көзге түсуіне мүмкіндік береді. Кейбір даналар шағын бұталарды еске салады.
- Бұрын темекі тек рәсімдерде ғана емес, айырбас құралы ретінде де пайдаланылған. Кейбір өңірлерде оның құндылығы соншалық жоғары болды, тіпті сауда мәмілелерінде қолданылды. Жапырақтар басқа бағалы заттармен қатар тауар қызметін атқарған. Мұндай тәжірибе әртүрлі тарихи кезеңдерде кездескен.
- Солтүстік Американың кейбір байырғы халықтары бейбіт келісімдерді «бейбітшілік түтігі» арқылы бекіткен. Ортақ шылым шегу сенім мен ынтымақтастыққа дайындықтың белгісі болған. Осындай рәсім тайпалар арасындағы қатынастарды нығайтуға көмектесті. Бұл дәстүр кейін құрлықтан тыс жерлерде де танымал болды.
- Бүгінде темекі әлемнің көптеген елдерінде өсіріледі. Ірі өндірушілер қатарына Қытай, Үндістан, Бразилия және басқа мемлекеттер кіреді. Жақсы өнім алу үшін белгілі бір климаттық жағдайлар қажет. Әсіресе жылу мен күн сәулесінің жеткілікті болуы маңызды рөл атқарады.
- Темекінің тарихы шылым шегу тарихынан әлдеқайда кең. Ғасырлар бойы ол діни түсініктердің, сауданың және әртүрлі халықтардың мәдени дәстүрлерінің бір бөлігі болды. Бұл өсімдік адамзат қоғамдарының дамуына елеулі ықпал етті. Оның өткені тарихшылардың, археологтардың және этнографтардың зерттеу нысаны болып қала береді.
Темекі – жай ғана ауыл шаруашылығы дақылы емес, әлемдік тарихи мұраның маңызды бөлігі. Оның Американың байырғы халықтары үшін қасиетті өсімдіктен бүкіл әлемге танымал өнімге дейінгі жолы құрлықтар арасындағы мәдени алмасудың күрделі үдерістерін көрсетеді. Осындай мысалдарды зерттеу өткен дәуірлердің дәстүрлерін және адамзат өркениеттерінің даму ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан бұл ерекше өсімдіктің тарихына деген қызығушылық бүгінгі күні де сақталып отыр.
