Қар көшкіні туралы 26 қызықты дерек – таудан пойыздан да жылдам құлдилайтын «ақ ажал»

Таулар адамды асқақ сұлулығымен өзіне тартып, жазықта сезілмейтін еркіндік сыйлайды. Алайда шаңғышыларды, альпинистерді және саяхатшыларды баурайтын сол беткейлер табиғаттың ең жойқын күштерінің бірін жасырып жатады. Қар көшкіні – санаулы секунд ішінде тыныш тау көрінісін апат аймағына айналдыра алатын құбылыс – биік өңірлерді игерген жандар үшін басты қауіптердің бірі болып қала береді. Жыл сайын әлем бойынша жүздеген адам осы стихиялық құбылыстың құрбанына айналып, материалдық шығын миллиардтаған қаржымен есептеледі. Соған қарамастан көшкіндер – табиғатын білсе, ғылыми тұрғыдан зерттеп, болжауға және едәуір дәрежеде алдын алуға болатын құбылыс.

1. Ірі қар көшкіні сағатына үш жүз алпыс километр жылдамдыққа жетеді. Қазіргі жүрдек пойыздар орта есеппен сағатына үш жүз километрге дейін үдейді, ал кәдімгі экспресс пойыздар одан баяу қозғалады. Таудан төмен құлаған қар массасы тудыратын ауа толқыны кейде негізгі ағыннан бұрын жетіп, қар тимей тұрып-ақ ғимараттарды қирата алады.
2. Әлемде жыл сайын шамамен жүз елу – екі жүз елу адам көшкін құрбаны болады. Қаза болғандардың ең көп саны Альпіде, Орталық Азия тауларында және Анд жотасында тіркеледі. Көрсеткіштің өсуі көшкіндердің жиілеуінен емес, тауға демалушылар мен шаңғышылардың көбірек баруынан туындайды.
3. Қар көшкінімен байланысты қайғылы оқиғалардың шамамен тоқсан пайызына жәбірленушілердің өздері себеп болады. Тұрақсыз беткейге шыққан шаңғышы немесе қауіпті жыраны кесіп өткен туристер тобы салмағы немесе қозғалысы арқылы қар қабатын қозғалысқа келтіреді. Бұл көшкін апаттарын өзге табиғи апаттардан айрықша етеді, себебі жәбірленуші көбіне апаттың басталуына да түрткі болады.
4. Көшкіндердің бірнеше негізгі түрі бар. Құрғақ қардан тұратын көшкіндер аса жоғары жылдамдықпен қозғалып, күшті ауа соққысын туғызады, ал ылғалды қар ағындары баяуырақ болса да, орасан масса мен қиратушы серпінге ие. Ерекше қауіптісі – тығыздалған қардың тұтас қабаты бір сәтте үзіліп түсетін «қар тақтасы» типі.
5. «Қар тақтасы» – ең өлімге әкелетін түр. Ол сырттай қауіпсіз көрінетін, еңісі отыздан қырық бес градусқа дейінгі беткейлерде кенеттен пайда болады. Қар жамылғысының ішіндегі нәзік қабат – терең қырау қабаты – үстіңгі қабаттың аз ғана қосымша қысымнан сырғып кетуіне жағдай жасайды.
6. Ірі көшкіннің массасы бірнеше миллион тоннаға жетуі мүмкін. Кейбір жағдайда қозғалысқа түсетін қар көлемі бір миллион текше метрден асады, бұл жүздеген олимпиадалық бассейн көлемімен салыстыруға болады. Таудан үдей құлаған осындай масса жолындағы ағашты, үйді, көлікті және жолды жайпап өтеді.
7. Тарихтағы ең қасіретті көшкін апаты 1970 жылы Перуде болды. Магнитудасы 7,9 балдық жер сілкінісі Уаскаран баурайынан мұз бен қардың миллиондаған тоннасын үзіп түсіріп, Юнгай мен Ранраирка қалаларын көміп тастады. Әртүрлі бағалау бойынша жиырма – жиырма бес мың адам қаза тапты.
8. Бірінші дүниежүзілік соғыста мыңдаған сарбаз дәл көшкіндерден көз жұмды. 1916–1917 жылдары Альпіде австро-итальян майданында қар көшкіндері екі тараптан да ондаған мың әскердің өмірін жалмады. Кейбір деректер қарсыластардың позицияларына көшкін түсіру үшін беткейлерді әдейі артиллериямен атқылағанын айтады.
9. Дыбыс өздігінен қар көшкінін сирек қозғайды. Айқай немесе қатты дыбыс қар қабатын опырып жібереді деген түсінік шындыққа жанаспайды, адам дауысының акустикалық энергиясы тым әлсіз. Нақты түрткілерге адам салмағы, жарылыс дірілі, температураның күрт өзгеруі және жаңа қардың қосымша салмағы жатады.
10. Көшкін қаупі ең жоғары кезең – қалың қар жауғаннан кейінгі алғашқы екі тәулік. Жаңа түскен қар төменгі қабаттармен әлі тығыз байланыспайды, сондықтан қабаттар арасындағы ілініс әлсіз болады. Мамандар мол қардан кейін қырық сегіз сағат ішінде еңісі жиырма бес градустан асатын беткейлерден аулақ болуды ұсынады.
11. Ауа температурасы қауіп деңгейіне тікелей әсер етеді. Аяздан кейінгі күрт жылыну қардың үстіңгі қабатын жұмсартып, әсіресе күнге көбірек қызатын оңтүстік беткейлерде тұрақтылықты төмендетеді. Сондықтан көктем таулы өңірлер үшін ең қауіпті маусымдардың бірі саналады.
12. Көшкін астында қалған адамды алғашқы он бес минутта құтқару мүмкіндігі ең жоғары болады. Қар қысыммен тез тығыздалып, дерлік монолитке айналады. Отыз бес минут өткен соң аман қалу ықтималдығы елу пайыздан төмен түседі, ал екі сағаттан кейін тірі қалу өте сирек кездеседі.
13. Лавиналық трансивер – өмір сақтайтын құрылғы. Ол киім астында тағылады және беру режимінде тұрақты сигнал жібереді, ал іздеу режимінде қар астындағы адамды анықтауға мүмкіндік береді. Қазіргі үш антенналы модельдер үш минутқа жетпейтін уақытта бір метр дәлдікпен таба алады.
14. Лавиналық зонд пен күрек те аса маңызды. Трансивер іздеу аймағын көрсетсе, зонд нақты орынды анықтайды, ал күрек қарды тез аршуға мүмкіндік береді. Үш құралдың бірі болмаса, құтқару мүмкіндігі күрт төмендейді.
15. Арнайы үйретілген иттер бірнеше метр қар астындағы адамды иіспен таба алады. Көбіне лабрадорлар мен бордер-колли тұқымдары пайдаланылады. Бір ит жарты сағатта бір гектар аумақты тексере алады, ал дәл сол аумақты адамдар тобы бірнеше сағат бойы қарайды.
16. Ауа жастығы бар рюкзак көшкін қауіпсіздігі саласында төңкеріс жасады. Белсендірілгенде үлкен ашық түсті шарды үрлейді, бұл адамның көлемін ұлғайтады. «Бразилия жаңғағы» қағидасы бойынша ірі бөлшектер жоғарыға қалқып шығатындықтан, иесі қар ағынының бетіне жақынырақ қалады.
17. Тұрақты көшкін жолдары карталарға түсіріледі. Мамандар жоғарғы бөліктегі қар жиналатын «көшкін қазаншұңқырларын», ортадағы тар жыраларды және төменгі бөліктегі шығу конустарын анықтайды. Альп елдерінде елді мекендер мен жолдар осы аймақтарды ескере отырып салынады.
18. Басқарылатын жарылыс – алдын алу тәсілдерінің негізгісі. Қардың қауіпті көлемі жиналмас үшін шағын массалар әдейі артиллерия, газ қондырғылары немесе тікұшақ арқылы түсіріледі. Швейцария мен Австрияда бұл тәжірибе өткен ғасырдың ортасынан бері қолданылып келеді.
19. Қорғаныс құрылыстары қымбат, бірақ өзін ақтайды. Беткейдегі қар ұстағыш торлар, аңғардағы бөгеттер және жол үстіндегі галереялар – таулы елдердегі стандарт инфрақұрылым. Инвестициялар апат салдарынан болатын шығыннан әлдеқайда аз.
20. Орман көшкінге қарсы табиғи тосқауыл қызметін атқарады. Қалың қылқанжапырақты орман қарды ұстап, тамыр жүйесі топырақты тұрақтандырады. Орманның кесілуі немесе өртенуі көшкін белсенділігінің артуына әкеледі.
21. Климаттық өзгерістер көшкін сипатын өзгертуде. Жауынның қар орнына жиі түсуі және кейінгі суық қар қабаттарын әлсіз әрі көпқабатты етеді. Мамандар қауіпті кезеңдердің ауысуын және жаңа қалыптасу үлгілерін тіркеп отыр.
22. Көшкін қозғалғанда бірнеше километрге естілетін қорқынышты гүріл пайда болады. Үзілген қардың дыбысы, тамырымен жұлынып жатқан ағаштардың сытыры және ауа толқынының гуілі бірігеді. Көптеген куәгерлер бұл үнді «ақырзаманға» теңейді.
23. Көшкін ішіндегі қар физикалық тұрғыдан түбегейлі өзгереді. Қозғалыс кезінде кристалдар үгіліп, араласып, қайта тығыздалады, ал тоқтаған соң бірнеше минутта қатты массаға айналады. Сондықтан ауа қалтасын дер кезінде жасай алмаған адам тығыз қар түрмесінде қалады.
24. Көшкіндердің басым бөлігі еңісі отыздан қырық бес градусқа дейінгі беткейлерде жүреді. Жайпақ беткейлерде ауырлық күші жеткіліксіз, ал тым тік жерлерде қар жиналмайды. Сырттай қауіпсіз көрінетін орташа еңіс көбіне ең қауіпті болып шығады.
25. Кей жағдайда адам көшкіннен өз күшімен ішінара шыға алады. Қар әлі қатаймаған болса және басы бетке жақын орналасса, жүзу тәрізді қимылдар жоғарырақ қалуға көмектеседі. Тәжірибелі шаңғышылар бірден таяқшаларды тастап, күртені түймелеп, бет алдына ауа қалтасын жасауға тырысуды ұсынады.
26. Көшкіндерді зерттеу дербес ғылыми бағытқа – лавинологияға айналды. Швейцария, Австрия, Норвегия және Ресейдегі институттар ұзақ мерзімді бақылау жүргізіп, болжау модельдерін жасайды және қауіп деңгейінің халықаралық шкалаларын әзірлейді. 1993 жылы қабылданған бес деңгейлі еуропалық шкала әлемдегі курорттар мен құтқару қызметтері қолданатын ортақ стандартқа айналды.

Қар көшкіндерін жеңу мүмкін емес, бірақ олармен қатар өмір сүруді үйренуге болады. Ғылым мен технологияның дамуы, таудағы қауіпсіздік мәдениетінің қалыптасуы құрбандар санын азайтып келеді. Таулы беткейге шыққан әр адам өз шешіміне өзі жауап береді, ал «ақ ажалдың» табиғатын білу – артық білім емес, тікелей өмір сүру мәселесі. Таулар әрқашан адамды шақырады, сондықтан бастысы – сол шақыруға дайын күйде жауап беру.