Гималай туралы 20 қызықты дерек – әлемдегі ең биік 10 шыңның 9-ы орналасқан «қар мекені»

Біздің планетамыз өз ауқымымен-ақ тәнті ететін орындарға толы. Солардың арасында тау жүйелері ерекше орын алады, өйткені олар миллиондаған жыл бойы қалыптасып, әлі күнге дейін көз алдымызда өзгеруде. Азияның бірнеше мемлекеті арқылы созылып жатқан осындай жүйенің бірі әлемдегі ең биік шыңдарға пана болды. Жергілікті халық бұл тауларды ежелден құдайлардың мекені әрі қасиетті өзендердің бастауы деп таныған. Бүгін сөз – аты «қар мекені» деп аударылатын алып жоталы Гималай туралы болмақ. Осы тау жүйесін мүлдем басқа қырынан ашатын жиырма қызықты дерекке тоқталайық.

1. Атау санскрит тіліндегі «хима» және «алая» сөздерінен шыққан, олар бірге «суықтың пана» дегенді білдіреді. Ежелгі үнді жазбалары бұл терминді заманауи картография пайда болғанға дейін-ақ қолданған. Мұндай поэтикалық атау жыл бойы мәңгі қармен көмкерілген жердің мәнін дәл жеткізеді.
2. Тау жүйесі Үнді және Еуразия литосфералық тақталарының соқтығысуы нәтижесінде шамамен елу миллион жыл бұрын пайда болған. Үнді субконтиненті ақырын солтүстікке қарай жылжып, ақыр соңында алып құрлыққа орасан күшпен соғылған. Дәл осы соқтығысу жер қыртысын бұрын-соңды болмаған биіктікке көтеріп, қазіргі жотаны туғызды.
3. Тау тізбегінің ұзындығы шамамен екі жарым мың шақырымды құрайды. Ол Пәкістан, Үндістан, Непал, Бутан және Қытай аумақтары арқылы өтіп, субконтинент пен Тибет үстіртін бір-бірінен бөліп тұрады. Мұндай географиялық орналасу аймақты әртүрлі климаттық белдеулердің арасындағы табиғи бөгетке айналдырады.
4. Планетадағы ең биік нүкте – Джомолунгма немесе Сагарматха деп те аталатын Эверест. Оның биіктігі мұхит деңгейінен сегіз мың сегіз жүз метрден асады. Жыл сайын мыңдаған альпинист осы шыңды бағындыруды армандайды, дегенмен бұл әркімнің қолынан келе бермейді.
5. Дәл осында әлемдегі он ең биік шыңның тоғызы, соның ішінде Канченджанга, Лхоцзе және Макалу орналасқан. Биіктігі бойынша оныншы алып – Чогори, немесе К2 деген атпен белгілі шың – одан сәл солтүстіктегі Қарақорым жотасында тұр. Мұндай алыптардың шағын аумаққа шоғырлануы бүкіл планетада теңдесі жоқ құбылыс.
6. Тау бүгінде де өсуін жалғастыруда, өйткені астыңғы тақталар әлі де қозғалыста. Жылдық биіктік өсімі бірнеше миллиметрді құрайды, бұл адам өмірінің ауқымында шамалы көрінеді. Дегенмен геологиялық дәуірлер бойы мұндай қарқын бүкіл жотаның бет-бейнесін едәуір өзгертуге қабілетті.
7. Жотадағы мұздықтар полюстік аймақтардан тыс жердегі тұщы судың ең үлкен қорын жинақтайды, сондықтан бұл жүйені жиі «үшінші полюс» деп атайды. Осы алып табиғи қоймадан көптеген өзен нәр алады, ал олардың ағысынан төменде миллиардтаған адамның тіршілігі тәуелді. Ғалымдар климаттың өзгеруіне байланысты бұл мұздықтардың еруін мұқият қадағалап отыр.
8. Азияның үш ұлы өзені – Ганг, Инд және Брахмапутра – дәл осы таулардан бастау алады. Олардың суы құнарлы жазықтарды суарып, мыңдаған жыл бойы бүкіл өркениеттердің тіршілігін қамтамасыз етіп келеді. Осы бастаулар болмаса, тығыз қоныстанған өңірдің тарихы мүлде басқаша болар еді.
9. Эверестке алғашқы сәтті шығуды 1953 жылы жаңазеландиялық Эдмунд Хиллари мен непалдық Тенцинг Норгей жасаған. Олардың жетістігі бірден бүкіл әлемге тарап, болашақ альпинистердің тұтас буынын шабыттандырды. Содан бері шыңды жасөспірімдер мен қарт адамдарды қоса, мыңдаған адам бағындырды.
10. Шерпа халқы ежелден биік таулы экспедициялардағы ең үздік жолсерік әрі жүк тасушы саналады. Олардың денесі биіктікте өмір сүруге генетикалық тұрғыда бейімделген, бұл жазық жердегі тұрғындарға қарағанда айқын физиологиялық артықшылық береді. Осы адамдардың тәжірибесі мен төзімділігі болмаса, көптеген шыңға шығу мүлде мүмкін болмас еді.
11. Сегіз мың метрден асатын биіктік оттегінің өте аз мөлшеріне байланысты «өлім аймағы» деп аталады. Альпинист қосымша баллондағы оттегіні пайдаланса да, адам ағзасы сол жерде бірте-бірте әлсірей береді. Сондықтан мұндай белгіде болу уақытын мүмкіндігінше қысқартуға тырысады.
12. Аннапурна ұзақ уақыт бойы сәтті шыққандар санына қатысты өлім-жітім көрсеткіші жоғары болғандықтан, статистика бойынша ең қауіпті шың саналды. Қар көшкіні мен ауа райының кенеттен өзгеруі бұл бағытты тәжірибелі топтар үшін де болжауға келмейтін етеді. Қауіпке қарамастан, осы шыңды бағындырғысы келетіндер азайған емес.
13. Қарлы адам, немесе йети туралы аңыз дәл осы аймақпен тығыз байланысты. Жергілікті тұрғындар ғасырлар бойы мұздықтар арасында тіршілік ететін жұмбақ жаратылыс жайлы әңгіме айтып келеді. Оның бар екенін дәлелдейтін ғылыми дерек әлі табылған жоқ, дегенмен тақырыпқа қызығушылық бәсеңдеген емес.
14. Будда монастырлары ғасырлар бойы беткейлер мен аңғарлар арасына шашырай орналасқан. Тенгбоче мен Ронгбук қажылар мен саяхатшылар ағылатын аймақтың ең танымал рухани орталықтарының бірі болып саналады. Ондағы монахтар орта ғасырдан бері іс жүзінде өзгермеген ежелгі дәстүрлерді сақтап келеді.
15. Осы беткейлердегі биологиялық алуан түрлілік тәжірибелі зоологтарды да таңғалдырады. Мұнда ақбарыс, қызыл панда және Гималай аюы сияқты биіктің қатал жағдайына бейімделген жануарлар мекендейді. Биіктіктің әртүрлілігі әрқайсысының өзіндік флорасы мен фаунасы бар бірнеше климаттық белдеу тудырады.
16. Геологиялық өлшем бойынша жота едәуір жас түзілім саналады. Планетаның басқа ірі тау жүйелері әлдеқайда ерте қалыптасып, эрозия әсерінен айтарлықтай мүжіліп үлгерген. Дәл осы жастық ерекшелігі жергілікті рельефке тән үшкір шыңдар мен тік беткейлерді түсіндіреді.
17. Аймақтағы ауа райы көбіне жазда оңтүстік беткейлерге мол жауын-шашын әкелетін муссондарға байланысты қалыптасады. Ал жотаның солтүстік бөлігі әлдеқайда құрғақ болып қалады, өйткені таулар ылғалды ауа массаларына жол бермейді. Мұндай тосқауыл әсері бүкіл Тибет үстіртінің климатына айтарлықтай ықпал етеді.
18. Көрші Қарақорым жотасын кейде осы жүйемен шатастырады, дегенмен ол ресми түрде бөлек тау түзілімі саналады. Дәл сол жерде Джомолунгмадан кейінгі планетадағы екінші биік шың – К2 орналасқан. Географтар екі массивтің сырттай ұқсастығына қарамастан, олардың арасына нақты шекара қояды.
19. Эверестің дәл биіктігі өлшеу әдістері жетілдірілген сайын бірнеше рет өзгеріп отырды. 2020 жылы Непал мен Қытай бірлесіп ресми санды жариялады – сегіз мың сегіз жүз қырық сегіз бүтін жүзден сексен алты метр. Жер сілкінісі мен тектоникалық қозғалыстар болашақта да бұл шаманы шамалы түзетуі мүмкін.
20. Кайлас тауы буддизм, индуизм және джайнизм сияқты бірнеше дінде бірден қасиетті саналады. Дінге сенушілер оның айналасынан қажылық рәсімін өтеді, ал шыңның өзіне шығу жергілікті дәстүр бойынша қатаң тыйым салынған. Мұндай қастерлеу жекелеген шыңдарды жай ғана географиялық нысаннан нағыз рухани қасиетті мекенге айналдырады.

Гималай тауы қазір тек географтар мен геологтардың зерттеу нысаны болудан қалды. Бұл тау жүйесі беткейлерінен алыс жатқан миллиондаған адамның климатына, мәдениетіне және күнделікті өміріне ықпал ете береді. Мұздықтарды зерттеудегі әрбір жаңа жұмыс немесе альпинистердің жаңа экспедициясы осы алып өңірді түсінуге тағы бір штрих қосады. Мұндай кеңістіктердің ұлылығы адамға табиғат күшінің алдындағы өз әлсіздігін еске салады. Мүмкін, дәл сондықтан ежелгі аңыздар мен заманауи ғылым бүгінге дейін осы шыңдарға бірдей тәнті болып отырған шығар.