Жер шарында өмір сүретін миллиондаған тіршілік иелерінің арасында адамзат өркениетімен салыстыруға болатын экологиялық табысқа өте аз түр ғана қол жеткізген. Құмырсқалар – жеке өлшемі миллиметрмен ғана есептелетін ұсақ жәндіктер – ұжымдық ұйымдасу биологиялық тұрғыдан әлсіз дараны тұтас экожүйелерде үстем күшке айналдыра алатынын көрсететін ең айқын мысалдардың бірі. Кейбір ғылыми бағалаулар бойынша Жердегі барлық құмырсқалардың жиынтық биомассасы бүкіл адамзаттың жалпы массасынан да артық. Бұл таңғаларлық жағдай әр дараның салмағы бір миллиграммнан да аз бола тұра орын алып отыр. Бұл жәндіктер егіншілік, мал шаруашылығы, құрылыс және әскери әрекет сияқты күрделі жүйелерді адамзат пайда болмай тұрып-ақ меңгерген. Олар мұның бәріне өз эволюциясының барысында дербес түрде жеткен. Елу миллион жыл бойы құмырсқа колонияларының әлеуметтік механизмдерін табиғат соншалықты жетілдіргендіктен, ғалымдар олардың мінез-құлқынан әлі күнге дейін жаңа заңдылықтарды анықтап келеді. Төменде келтірілген деректер бақша жолдарында кездесетін бұл жәндіктерге мүлде басқа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді.
- 2022 жылы PNAS журналында жарияланған ғылыми бағалаулар бойынша Жер бетінде шамамен жиырма квадриллион құмырсқа өмір сүреді. Бұл жиырма миллион миллиард дара деген сөз. Олардың жалпы құрғақ биомассасы планетадағы барлық жабайы құстар мен сүтқоректілердің биомассасын қосқанда да асып түседі.
- Құмырсқалар Жер бетінде шамамен жүз қырық миллион жылдан бері өмір сүріп келеді. Олар динозаврларды жойған жаппай жойылу кезеңін де бастан өткерген. Сол уақыттан бері олардың сыртқы құрылысы айтарлықтай өзгермеген. Кәріптас ішінде өте жақсы сақталған ежелгі даралар бұл эволюциялық желінің таңғаларлық тұрақтылығын көрсетеді.
- «Atta» туысына жататын жапырақ кесетін құмырсқалар шамамен елу миллион жыл бойы егіншілікпен айналысып келеді. Бұл адамзат алғаш рет астық еккен уақыттан әлдеқайда бұрын болған. Олар жапырақтарды кесіп алып, ұсақтап, компост тәрізді орта жасайды. Сол ортада базидиомицет саңырауқұлағын өсіреді. Бұл саңырауқұлақ бүкіл колонияның негізгі қорегі болып табылады.
- Кейбір құмырсқалар тли жәндіктерін адамдардың сиыр өсіргені сияқты ұстайды. Олар өз «малдарын» жыртқыштардан қорғайды. Қажет болған жағдайда жаңа өсімдіктерге көшіріп апарады. Оның орнына тли бөлетін тәтті шырын – балшырынды алады. Бұл процесті олар мұртшаларымен сипау арқылы жүзеге асырады.
- Орталық Америкада өмір сүретін «Eciton» туысының әскери құмырсқаларының колониясы жеті жүз мыңға дейін дарадан тұруы мүмкін. Олар жолындағы барлық тіршілік иелерін жоя алады. Құрбандары арасында жәндіктер де, ұсақ омыртқалылар да болады. Су кедергілерінен өткен кезде бұл жәндіктер өз денелерінен тірі көпір жасайды. Олар жақтары мен аяқтарын біріктіріп, икемді құрылым құрады.
- Австралияда кездесетін «Myrmecia» туысының бульдог-құмырсқалары ерекше көру қабілетіне ие. Сонымен қатар олар секіре алады. Бұл қасиеттер осы тұқымдас үшін өте сирек. Қауіп төнген кезде олар қарсыласына бірнеше рет шабуыл жасайды. Бұл кезде бір мезгілде у инесін де, қуатты жақтарын да қолданады.
- Үлкен колониядағы аналық құмырсқа жиырма жылдан отыз жылға дейін өмір сүре алады. Бұл жәндіктер арасындағы рекордтық көрсеткіштердің бірі. Өмір бойы бір аналық бірнеше миллион жұмыртқа салуы мүмкін. Ол алғаш ұрықтану кезінде алынған ұрықты арнайы мүшеде сақтайды. Бұл орган сперматека деп аталады.
- Колония ішіндегі байланыс негізінен химиялық сигналдар арқылы жүзеге асады. Құмырсқалар феромондар көмегімен ақпарат алмасады. Әртүрлі химиялық заттардың қоспасы арқылы олар ондаған түрлі хабар жеткізе алады. Олардың қатарында қауіп туралы белгі, қорекке баратын жол және көмекке шақыру бар. Сонымен қатар колония ішіндегі мәртебе туралы да ақпарат беріледі.
- «Temnothorax albipennis» түрі жаңа ұяға көшу туралы шешімді ұжымдық түрде қабылдайды. Бұл процесс дауыс беру жүйесіне ұқсайды. Барлаушы құмырсқалар ықтимал мекендерді зерттейді. Әр орынды бағалап, басқаларын сол жерге шақырады. Олар әр жаңа дараны жеке өзі бастап апарады.
- Сахарада өмір сүретін «Cataglyphis» туысының құмырсқалары кеңістікте ерекше тәсілмен бағдарланады. Олар поляризацияланған жарықты пайдаланады. Сонымен бірге өздерінің ішкі «қадам есептегішін» қолданады. Бұл жүйе ұядан қанша қадам алыстағанын есептейді. Аяқтарының ұзындығын өзгерту арқылы жүргізілген тәжірибелер осы құбылысты дәлелдеді.
- Кейбір құмырсқа түрлері ғалымдар «медициналық көмек» деп сипаттайтын әрекеттерді орындайды. «Megaponera» туысының құмырсқалары шайқас алаңынан жараланған серіктерін алып қайтады. Олар жараларды арнайы бездердің бөліндісімен өңдейді. Бұл бөліндіде антибиотикалық қосылыстар бар. Мұндай әрекет колониядағы өлім-жітімді айтарлықтай азайтады.
- «Wasmannia auropunctata» деп аталатын электрлік құмырсқа Халықаралық табиғатты қорғау одағының жіктемесінде ең қауіпті инвазиялық түрлердің бірі болып саналады. Бұл жәндік жаңа аумақтарды өте агрессивті түрде басып алады. Ол жергілікті құмырсқа түрлерін толық ығыстырып шығарады. Сонымен қатар басқа буынаяқтылардың әртүрлілігін азайтады. Оңтүстік Америкадан бұл түр Тынық мұхиты аралдарына, Африкаға және Жерорта теңізі аймағына таралған.
- Құмырсқалар өз салмағынан елу есе ауыр жүкті көтере алады. Бұл адам иығына автокөлік көтергенмен тең. Жәндіктің мойын буынын зерттеген биомеханикалық жұмыстар ерекше нәтижелер көрсетті. Оның құрылымы дене салмағынан бес мың есе артық жүктемеге төтеп бере алады. Мұндай беріктік жұмсақ тіндердің ерекше құрылымымен байланысты.
- «Oecophylla» туысының тоқымашы құмырсқалары ұяларын жапырақтарды «тігу» арқылы жасайды. Жұмысшы даралар жапырақтардың шеттерін ұстап тұрады. Басқалары дернәсілдерді алып келеді. Сол дернәсілдердің жібек бөліндісін жіп ретінде пайдаланады. Осылайша олар табиғи «тігін» процесін жүзеге асырады.
- «Ophiocordyceps unilateralis» саңырауқұлағымен зақымданған «зомби-құмырсқалар» табиғаттағы ең таңғаларлық паразиттік құбылыстардың бірі болып саналады. Саңырауқұлақ жәндіктің жүйке жүйесіне енеді. Ол құмырсқаны жерден белгілі бір биіктікке көтерілуге мәжбүрлейді. Содан кейін жапырақтың тамырына тістеп, қозғалыссыз қалуына ықпал етеді. Осыдан кейін саңырауқұлақ құмырсқаның басынан өсіп шығып, спораларын дәл қажетті уақытта таратады.
Құмырсқалар өркениеттің күрделілігі мен тиімділігі жеке дараның көлеміне емес, ұжымдық ұйымдасу сапасына байланысты екенін дәлелдейді. Олардың әлеуметтік жүйелері – егіншілік, медицина, құрылыс және әскери стратегия – саналы жоспарсыз, тек эволюция барысында қалыптасқан. Бұл жағдай оларды одан да таңғаларлық етеді. Құмырсқалардың әрекет үлгілері математиктер мен бағдарламашыларды да қызықтырады. «Құмырсқа алгоритмдері» логистика мен компьютерлік желілерді жобалауда қолданылып келеді. Осы жәндіктердің мінез-құлқын тереңірек зерттеген сайын «қарапайым инстинкт» пен «ұйымдасқан ақыл» арасындағы шекара барған сайын көмескі бола түседі. Құмырсқалар адамдардан әлдеқайда бұрын пайда болған және табиғаттың ұзақ уақыт бойы сақталатын тіршілік иелерінің бірі болып қала беретін сияқты.
