Тұман туралы 25 қызықты дерек – жерге түсуді ұйғарған бұлт

Жер атмосферасы адамды бір мезетте таңғалдыратын әрі кейде қауіп төндіретін құбылыстарға толы. Кейбір ауа райы құбылыстары жойқын күшпен ерекшеленеді. Басқалары тыныш әрі ойға батыратын сұлулығымен әсер етеді. Тұман дәл осындай екінші топқа жатады. Ол ағаштарды құлатпайды және көшелерді су баспайды. Алайда таныс кеңістіктің келбетін толық өзгерте алады. Кәдімгі пейзаж кенет жұмбақ әрі шынайы емес көрініске айналады. Ғылыми тұрғыдан тұман – жер бетіне жақын орналасқан немесе жерге дейін түсіп кеткен бұлт.

1. Тұман мен бұлт бірдей заттан тұрады деген дерек бар. Екеуі де ауада қалқып тұрған ұсақ су тамшылары немесе мұз кристалдарынан құралады. Олардың негізгі айырмашылығы тек биіктігінде. Бұлт жер бетінен жоғары орналасады. Ал тұман жерге дейін түсіп, көзге көрінбейтін ақ қабат түзеді.
2. Метеорологияда тұман үшін ресми көріну шегі бір километрден төмен деп есептеледі деген дерек бар. Егер көлденең көріну қашықтығы бір мен екі километр аралығында болса, бұл құбылыс тұман емес, тұманша деп аталады. Осындай айырмашылық авиацияда, теңізде және жол қауіпсіздігінде маңызды. Сондықтан бұл екі жағдай нақты ажыратылады.
3. Ең қою тұман Канада жағалауындағы Үлкен Ньюфаундленд банкі аймағында кездеседі деген дерек бар. Мұнда суық Лабрадор ағысы жылы Гольфстриммен түйіседі. Бұл жағдай тұманның тұрақты пайда болуына өте қолайлы. Сондықтан бұл аймақ Жердегі ең тұманды жерлердің бірі саналады. Жылына жүз күннен астам уақыт тұман сақталады.
4. Радиациялық тұман желсіз әрі ашық түндерде пайда болады деген дерек бар. Жер күндіз жинаған жылуын атмосфераға таратып тез суиды. Соның нәтижесінде жерге жақын ауа шық нүктесіне дейін салқындайды. Мұндай тұман көбіне жазық жерлерде және өзен аңғарларында байқалады. Таңертең ерте кезде ол шалғындар үстінде әдемі жолақтар болып жатады.
5. Адвекциялық тұман жылы әрі ылғалды ауа суық бетпен қозғалған кезде пайда болады деген дерек бар. Бұған Сан-Франциско маңындағы тұман мысал бола алады. Тынық мұхитының жылы ауа массалары Калифорния ағысының суық суларының үстімен қозғалады. Осы себепті әйгілі «Алтын қақпа» көпірі жаз мезгілінде де жиі тұман ішінде қалады.
6. Теңіз үстіндегі тұман мен құрлықтағы тұман әртүрлі мінез көрсетеді деген дерек бар. Теңіз тұманы әлдеқайда тұрақты болады. Ол кейде бірнеше күн сақталады. Ал құрлықтағы тұман көбіне күн шыққаннан кейін тез тарайды. Мұндай айырмашылық судың жылуды баяу өзгерту қасиетімен түсіндіріледі.
7. Тұманның тығыздығы ауа көлеміндегі тамшылар санына байланысты болады деген дерек бар. Қою тұманның бір текше метрінде 50 миллионнан 500 миллионға дейін ұсақ тамшы болуы мүмкін. Әр тамшының диаметрі 1–100 микрометр шамасында болады. Бұл адам шашының қалыңдығынан ондаған есе кіші.
8. Лондон бұрын «тұманды қала» ретінде танылған деген дерек бар. Бірақ оның басты себебі табиғи емес, адам әрекетіне байланысты болған. XIX және XX ғасырдың басында табиғи тұман көмір пештері мен фабрикалардың түтінімен араласқан. Осылайша улы тұман пайда болды. Ол «Лондон бұршақ сорпасы» деп аталған. 1952 жылғы желтоқсанда бес күнге созылған смог 4000–12000 адамның өмірін қиды.
9. Табиғат тұманды ылғал көзі ретінде пайдаланады деген дерек бар. Намиб шөлінде қара қоңыз ерекше әдіс қолданады. Ол қанатындағы ұсақ төмпешіктер арқылы тұманнан су жинайды. Тамшылар жәндіктің аузына қарай ағып түседі. Бұл механизм өте тиімді. Сондықтан инженерлер оны атмосфералық суды жинайтын технологияларда қолдана бастады.
10. АҚШ жағалауындағы секвойя ағаштары судың көп бөлігін тұманнан алады деген дерек бар. Ғалымдардың зерттеуі қызықты нәтиже көрсетті. Құрғақ жаз айларында тұман ағаштарға қажетті судың шамамен 40 пайызын береді. Қылқан жапырақтар тамшыларды ұстап қалады. Кейін су дің арқылы тамырларға ағып түседі.
11. Тұман дыбыстың таралуын баяулатады деген дерек бар. Су тамшылары дыбыс толқындарын шашыратады. Сондықтан кеңістік ерекше тыныш көрінеді. Дыбыстар бәсең естіледі. Сонымен қатар дыбыс қай жақтан шыққанын анықтау қиын болады. Осы себепті теңізшілер тұман кезінде көрнекі белгілердің орнына дыбыс сигналдарын қолданған.
12. Мұзды тұман Арктика және субарктика аймақтарына тән деген дерек бар. Температура минус 30–40 градусқа дейін төмендегенде су тамшылары бірден мұзға айналады. Олар ауада ұсақ кристалдар түрінде қалқып тұрады. Күн сәулесінде бұл тұман жарқырап көрінеді. Сондықтан оны «алмаз шаңы» деп атайды.
13. Тұман ауыл шаруашылығына әсер етеді деген дерек бар. Бір жағынан ол топырақты ылғалдандырады. Сонымен қатар булануды азайтады. Бұл құрғақ аймақтардағы өсімдіктерге пайдалы. Бірақ екінші жағынан ылғалды орта саңырауқұлақ ауруларының таралуына қолайлы жағдай жасайды.
14. Тұман әуежайларға үлкен экономикалық шығын әкеледі деген дерек бар. Мысалы Лондондағы Хитроу әуежайында жыл сайын жүздеген рейс кейінге қалдырылады немесе тоқтатылады. Мұның себебі көріну деңгейінің төмен болуы. Бұл авиация саласына миллиардтаған фунт шығын әкеледі. Осындай жағдайлар үшін аспаптық қону жүйелері жасалды.
15. Тұман жағдайында техника мен материалдардың сенімділігі арнайы тексеріледі деген дерек бар. Автокөлік фарларын, жол белгілерін және шағылыстырғыштарды өндірушілер өз өнімдерінің тиімділігін дәлелдеуі керек. Ол үшін арнайы камералар қолданылады. Бұл камераларда жасанды тұман жасалады. Сол арқылы көріну деңгейі мен контраст дәл өлшенеді.
16. Мәдениет пен өнерде тұман ерекше символдық мәнге ие деген дерек бар. Жапон сурет өнерінде ол кеңістіктің тереңдігін көрсету үшін пайдаланылады. Еуропалық романтиктер тұманды жұмбақ пен мұңның белгісі ретінде қабылдаған. Ал готикалық әдебиетте тұманды далалар қараңғы оқиғалардың ажырамас бөлігіне айналған. Уильям Тёрнердің көптеген картиналары тұманды Лондоннан алған әсерге негізделген.
17. Кейбір қалалар тұманды күндер саны бойынша рекорд ұстайды деген дерек бар. Ньюфаундлендтегі Порт-Арджело қаласында жылына 200-ден астам тұманды күн тіркеледі. Бұл оны әлемдегі ең тұманды қалалардың біріне айналдырады. Сонымен қатар Сан-Франциско, Эдинбург және Норвегия жағалауындағы қалалар да тұманымен танымал.
18. Тұман қазіргі технологияларда да пайдаланылады деген дерек бар. «Тұман қоршаулары» деп аталатын арнайы торлар жасалған. Олар жұқа полимер жіптерінен тұрады. Мұндай жүйелер Чили мен Марокко сияқты құрғақ елдерде қолданылады. Бір шаршы метр тор қолайлы жағдайда күніне 3–10 литр су жинай алады.
19. Тұман адамның психологиялық күйіне әсер етеді деген дерек бар. Көріну шектеулі болған кезде адамдардың алаңдаушылығы артады. Адам миы айналаны толық көре алмауды ықтимал қауіп ретінде қабылдайды. Сондықтан сақтық механизмдері іске қосылады. Осы қасиетті қорқынышты фильмдер мен ойындар жасаушылар жиі пайдаланады.
20. Жанартаулар маңында ерекше тұман түрі пайда болады деген дерек бар. Ол «вог» деп аталады. Жанартау газдары атмосферадағы ылғалмен араласады. Нәтижесінде қышқылды тұман түзіледі. Ол тыныс алу жолдарын тітіркендіреді. Гавай аралдарында Килауэа жанартауы маңындағы тұрғындарға мұндай тұман туралы жиі ескерту беріледі.
21. Тұман ішіндегі оптикалық құбылыстар көптеген аңыздардың пайда болуына себеп болған деген дерек бар. Соның бірі – «Броккен елесі». Бұл кезде адамның үлкейген көлеңкесі тұман бетіне түседі. Көлеңкенің айналасында кемпірқосақ тәрізді шеңбер көрінеді. Бұрын бұл құбылыс Германия тауларында саяхатшыларды қатты қорқытқан. Бүгінде оның физикалық түсіндірмесі толық белгілі.
22. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұман әскери мақсатта қолданылған деген дерек бар. Суасты қайықтары тұманды тактикалық жамылғы ретінде пайдаланған. Нашар көріну жағдайында оларды әуеден анықтау қиын болды. Сонымен қатар конвойларға шабуыл жасау күтпеген сипат алды. Атлант мұхитындағы тұман кейбір операциялардың нәтижесіне әсер етті.
23. Шық пен тұман бір-бірімен тығыз байланысты деген дерек бар. Бірақ олардың пайда болу механизмі әртүрлі. Шық салқындаған қатты беттерде түзіледі. Ал тұман ауа ішінде пайда болады. Екі құбылыс та шық нүктесіне жеткен кезде қалыптасады. Бірақ шық көзге көрінбейді. Ал тұман бүкіл кеңістікті жабады.
24. Метеорологтар тұманның оннан астам түрін ажыратады деген дерек бар. Радиациялық және адвекциялық түрлерінен басқа булану тұманы бар. Сонымен қатар фронттық, беткейлік және аязды тұман түрлері де кездеседі. Әрқайсысының пайда болу шарттары мен ерекшеліктері әртүрлі. Мұндай жіктеу дәл ауа райы болжамын жасау үшін қажет.
25. Тұман медицинада қолданылатын технологияларға шабыт берген деген дерек бар. Небулайзер деп аталатын құрылғылар дәрілік ерітінділерді ұсақ аэрозольге айналдырады. Бұл аэрозоль адам тыныс алатын тұманға ұқсайды. Ұсақ бөлшектер өкпенің терең қабаттарына жетеді. Осылайша дәрі тікелей зақымдалған тіндерге жеткізіледі.

Тұман – табиғаттағы ерекше құбылыстардың бірі. Ол физикалық тұрғыдан жақсы зерттелген. Соған қарамастан адамдарға әлі де жұмбақ әсер қалдырады. Оның маңызы тек әдемі көріністе ғана емес. Тұман көлік қауіпсіздігіне әсер етеді. Сонымен қатар кейбір аймақтарда ауыз су көзі ретінде пайдаланылуы мүмкін. Климат өзгерісі әлемнің әртүрлі бөліктерінде тұманның жиілігі мен қарқындылығына әсер етіп жатыр. Сондықтан бұл құбылысты үнемі бақылау қажет. Табиғат болашақта да қалалар мен аңғарларды ақшыл тұманмен жапқан күйде көрсетеді. Бұл адамға күнделікті көрінетін құбылыстардың өзі терең әрі күрделі екенін еске салады.