Ұлы өзендер адамзат өркениетінің бесігіне айналып, сауда жолдары мен әскери жорықтардың өзегіне айналған. Олар халықтарды асырап, мемлекеттердің шекарасын айқындап, жаулаушыларға бағдар болған. Бұл тұрғыда Орталық Азия да ерекшелік емес – мұнда тарихы мыңжылдықтарға созылған су арналары ағып жатыр. Солардың бірі – Тянь-Шань тауларынан бастау алып, шөлдерді кесіп өтіп Арал теңізіне құятын қуатты Сырдария. Ежелгі авторлар оны Яксарт деп атап, оның жағасында Александр Македонскийдің әскерлері аялдағаны туралы жазып кеткен.
- Өзеннің антикалық атауы – Яксарт – көне иран тіліндегі «Яксу Арта» тіркесінен шыққан. Бұл атау «нағыз су» немесе «маржан өзен» деген мағынаны білдіреді. Грек географтары осы топонимді еңбектерінде кеңінен қолданған. Птолемей мен Страбонның жазбалары арқылы бұл атау бүгінгі күнге дейін жеткен.
- Александр Македонский б.з.д. 329 жылы Яксартты кесіп өткен. Ол бұл өзенді ойкуменаның солтүстік-шығыс шекарасы деп санаған. Дәл осы жағалауда қолбасшы Александрия Эсхата қаласын негіздеді. Қазіргі Тәжікстандағы Худжанд сол ежелгі шаһардың жалғасы саналады.
- Сырдарияның жалпы ұзындығы шамамен 2 212 шақырымды құрайды. Бұл көрсеткіш оны өңірдегі ең ұзын өзендердің біріне айналдырады. Ұзындығы жағынан ол Рейн мен Луарадан да асып түседі. Мұндай ауқым аймақ тарихындағы маңызын айқындайды.
- Өзен бастауы Ферғана аңғарында Нарын мен Қарадария өзендерінің қосылуынан қалыптасады. Нарын Тянь-Шаньның орталық бөлігіндегі мұздықтардан бастау алады. Ол теңіз деңгейінен 4 000 метрден астам биіктікте жатыр. Мұздық сулары негізгі арнаны мөлдір әрі салқын сумен толықтырады.
- Сырдария төрт мемлекет аумағы арқылы ағып өтеді – Қырғызстан, Тәжікстан, Өзбекстан және Қазақстан. Бұл дерек оны мемлекетаралық су саясатының негізгі нысанына айналдырады. Су ресурстарын бөлу мәселесі қазіргі кезеңде өзекті болып отыр. Өзен аймақтық келіссөздердің басты тақырыптарының бірі.
- Ежелгі дәуірде Яксарт отырықшы және көшпелі халықтар арасындағы табиғи шекара болған. Оның оңтүстігінде Соғды мен Бактрияның егіншілік мәдениеттері дамыды. Ал солтүстігінде скифтер мен сақтар мекендеген ұлан-ғайыр дала созылып жатты. Өзен өркениеттерді бөліп тұрған шеп рөлін атқарды.
- Дәл осы маңда Александр скиф тайпаларының қарсылығына тап болды. Гректер оларды дайлар немесе массагеттер деп атаған. Македон әскері өзенді сал мен үрленген тері қаптардың көмегімен кесіп өтті. Көшпелілер жеңіліс тапқанымен, толық бағынбады.
- Өзен алабы шамамен 219 000 шаршы шақырымды қамтиды. Бұл көлем бүкіл Беларусь аумағымен шамалас. Осындай кеңістік оның стратегиялық маңызын арттырды. Аймаққа үстемдік еткісі келген мемлекеттер үшін бұл су арнасы шешуші рөл атқарды.
- Сырдария жағалауларында Ұлы Жібек жолы гүлденді. Ташкент, Түркістан, Сығанақ сияқты қалалар дәл осы өңірде орналасқан. Олар суармалы егіншілік пен тұрмыс үшін өзенге тәуелді болды. Сауда керуендері де осы су артериясын бағдар еткен.
- Ортағасырлық араб географтары өзенді «Сейхун» деп атаған. Олар оны жұмақ өзендерімен салыстырған. Әл-Бируни мен замандастары оның ағысын, енін және егіншілік үшін маңызын сипаттап жазды. Бұл деректер Мауераннахр аймағының шаруашылығын түсінуге мүмкіндік береді.
- Өзен жайылмасында 50-ден астам балық түрі тіркелген. Олардың ішінде сазан, жайын, ақмарқа және арал албырты ерекше бағаланған. Балық аулау жағалаудағы халықтарды ғасырлар бойы асырады. Су байлығы тұрмыс тіршіліктің өзегіне айналды.
- Әмір Темір де бұл өзенді әскери жорықтарында пайдаланған. Оның әскері Алтын Ордаға қарсы жорық кезінде осы арнаны кесіп өтті. Жаулап алушы су жолдарын бақылаудың маңызын жақсы түсінді. Сырдария аймақтағы билік үшін күресте шешуші нүкте болды.
- Бүгінде өзен маңындағы ең ірі қала – Ташкент. Ол Өзбекстан астанасы әрі халқы үш миллионнан асатын мегаполис. Қала арнадан сәл қашық орналасқанымен, тарихи тұрғыда осы су көзінің арқасында өмір сүрді. Сыр суы ежелгі оазистің тіршілігін қамтамасыз етті.
- Өзен бойында ірі су қоймалары салынған. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – Қырғызстандағы Тоқтоғұл су қоймасы. Ағынды реттеу мемлекеттер арасында қайшылықтар туғызды. Қырғызстан қыста суды электр энергиясын өндіруге пайдаланса, көршілері жазда егін суаруға мұқтаж.
- Арал апаты Сырдария тағдырымен тығыз байланысты. Кеңес дәуірінде мақта алқаптарын суару үшін судың шамадан тыс алынуы орын алды. Кей жылдары өзен Арал теңізіне жетпей қалды. Бұл теңіздің тартылуын жеделдетті.
- Өзен бойындағы тоғай ормандары ерекше экожүйе қалыптастырған. Мұнда тораңғы, жиде және жыңғыл қалың тоғай түзеді. Бұл алқаптар сирек жануарларға пана болады. Кейбір түрлер Қызыл кітапқа енгізілген.
- Қазақстандағы төменгі ағыс бөлігі бүгінде қалпына келтірілуде. 2005 жылы Көкарал бөгеті салынғаннан кейін Солтүстік Арал теңізіндегі су деңгейі көтерілді. Балық шаруашылығы қайта жандана бастады. Бұл табысты экологиялық оңалтудың айқын үлгісі.
- Сырдария түркі халықтарының эпостары мен жырларында жиі аталады. Ол өмірдің, молшылықтың және тағдырдың тұрақсыздығының белгісі ретінде бейнеленген. Қазақ ақындары мен өзбек шайырлары оның тасуын мадақтаған. Толассыз ағыс дала жомарттығымен салыстырылған.
- Ресей империясы кезеңінде өзен жағалауы белсенді игеріле бастады. 1853 жылы орыс әскері Қоқанның Ақмешіт бекінісін алды. Ол Форт Перовский деп аталды. Бұл тірек нүкте Орта Азияға тереңдей енуге жол ашты.
- Қазіргі зерттеулер өзен арнасының мыңжылдықтар бойы бірнеше рет өзгергенін көрсетеді. Палеогеографтар қазіргі ағыстан жүздеген шақырым қашықта ежелгі тармақтардың іздерін тапты. Бұл дерек ландшафттың үнемі қозғалыста болғанын дәлелдейді. Су бағытының ауысуы қалалар мен өркениеттердің де орын ауыстыруына ықпал етті.
Сырдария – жай ғана географиялық нысан емес, ол Орталық Азия тарихының тірі шежіресі. Оның толқындары ұлы жорықтар дәуірін, ортағасырлық ғылымның өрлеуін және кеңестік кезеңдегі экологиялық қателіктерді бір арнаға тоғыстырады. Өзен тағдыры адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің қаншалық нәзік екенін айқын көрсетеді. Болашақтың тұрақтылығы мемлекетаралық ынтымақтастыққа, ұқыпты су пайдалануға және Яксарт жағасында қалыптасқан өркениеттік мұраға құрметпен қарауға байланысты.
