Адам қаңқасы туралы 20 қызықты дерек – әр 10 жыл сайын толығымен жаңартылып отыратын сүйек жүйесі

Адам ағзасы – үздіксіз жұмыс істейтін және күрделі үдерістер жүретін таңғажайып жүйе. Көпшілік қаңқаны өмір бойы өзгермейтін қатты қаңқа ретінде қабылдайды. Алайда шын мәнінде сүйек тіні үнемі жаңарып, қалпына келіп және әртүрлі жүктемеге бейімделіп отырады. Осындай қасиеттердің арқасында тірек-қимыл жүйесі ондаған жыл бойы өзінің беріктігі мен қызметін сақтайды. Дәл осы құрылым денені ұстап тұрады, ішкі мүшелерді қорғайды және қозғалыс жасауға мүмкіндік береді. Ғалымдар қаңқаны зерттеген сайын оның мүмкіндіктері туралы жаңа әрі қызықты деректер ашылуда.

1. Ересек адамның қаңқасы шамамен 206 сүйектен тұрады. Жаңа туған нәрестеде олардың саны әлдеқайда көп болады. Өсу барысында кейбір сүйектер бір-бірімен бірігіп кетеді. Сондықтан жас ұлғайған сайын сүйек саны азаяды.
2. Сүйек тіні өзгермейтін құрылым емес. Өмір бойы онда ескі бөліктердің бұзылуы және жаңаларының түзілуі қатар жүреді. Осы үдерістің арқасында ағза тірек-қимыл жүйесінің беріктігін сақтайды. Сүйек тінінің басым бөлігі шамамен он жыл ішінде толық жаңарады.
3. Адам денесіндегі ең ұзын сүйек – ортан жілік. Ол аяқтың жоғарғы бөлігінде орналасқан. Бұл сүйек өте үлкен жүктемеге төтеп бере алады. Кей жағдайларда оның беріктігі бетонның беріктігімен салыстырылады.
4. Ең кішкентай сүйек ортаңғы құлақта орналасқан. Ол үзеңгі сүйек деп аталады. Оның ұзындығы әдетте бірнеше миллиметр ғана болады. Өте кішкентай болғанына қарамастан бұл құрылым дыбыс тербелістерін жеткізуде маңызды қызмет атқарады.
5. Адамның бас сүйегі бір ғана тұтас сүйектен тұрмайды. Ол бірнеше жеке сүйек пластинасынан құралған. Олардың басым бөлігі қозғалмайтын жіктер арқылы байланысқан. Осындай құрылым мидың сенімді қорғалуын қамтамасыз етеді.
6. Қабырғалар ерекше қорғаныш торын құрайды. Олар жүрек пен өкпені қоршап тұрады. Соның арқасында маңызды мүшелер сыртқы әсерден жақсы қорғалады. Көпшілік адамда он екі жұп қабырға болады.
7. Сүйектердің құрамында тек минералды заттар ғана болмайды. Олардың көпшілігінің ішінде сүйек кемігі орналасқан. Дәл осы жерде жаңа қан жасушалары түзіледі. Бұл үдеріс ағзаның қалыпты тіршілігі үшін аса маңызды.
8. Жақ сүйегі адам денесіндегі ең берік сүйектердің бірі болып саналады. Ол күн сайын тамақ шайнау кезінде үлкен жүктемеге ұшырайды. Шайнау бұлшықеттері едәуір күш өндіре алады. Соның арқасында адам қатты тағамды ұсақтай алады.
9. Омыртқа жотасы жеке омыртқалардан тұрады. Олардың арасында серпімді омыртқааралық дискілер орналасқан. Мұндай құрылым соққыны жұмсартып, дененің қозғалғыштығын сақтайды. Омыртқаның арқасында адам еңкейіп және бұрыла алады.
10. Қол басында жиырма жеті сүйек бар. Осындай құрылым қозғалыстың жоғары дәлдігін қамтамасыз етеді. Соның арқасында адам өте нәзік жұмыстарды орындай алады. Қол күнделікті өмірде ерекше маңызды рөл атқарады.
11. Табанның да құрылысы күрделі болып келеді. Әр табанда жиырма алты сүйек орналасқан. Олар тепе-теңдікті сақтауға және жүру кезінде жүктемені азайтуға көмектеседі. Осындай құрылым қозғалысты тиімдірек етеді.
12. Сүйек тінінің шамамен үштен бірі органикалық заттардан тұрады. Қалған бөлігін минералды компоненттер құрайды. Мұндай үйлесім оған әрі беріктік, әрі белгілі бір икемділік береді. Соның нәтижесінде сүйектер тым морт болмайды.
13. Дене белсенділігі қаңқаның жағдайына тікелей әсер етеді. Тұрақты жаттығу сүйек тінінің нығаюын ынталандырады. Сондықтан спортпен шұғылдану тірек-қимыл жүйесінің саулығын сақтауға көмектеседі. Ал аз қимылдау керісінше әсер етеді.
14. Ағза ішіндегі сүйектердің түсі біз үйренген ақ реңктен өзгеше болады. Шын мәнінде олардың түсі сәл сарғыш келеді. Мұндай реңк тін құрылысының ерекшеліктерімен байланысты. Ақ түске олар арнайы өңдеуден кейін немесе ұзақ сақталған жағдайда ие болады.
15. Кейбір адамда қосымша қабырға кездесуі мүмкін. Көбінесе ол мойын аймағында орналасады. Мұндай ерекшелік анатомиялық нұсқалардың бірі болып саналады. Көп жағдайда ол денсаулыққа ешқандай әсер етпейді.
16. Буындар сүйектерді өзара байланыстырып, қозғалысты қамтамасыз етеді. Адам ағзасында буындардың көптеген түрі бар. Кейбірі айналмалы қозғалысқа мүмкіндік берсе, басқалары топса тәрізді жұмыс істейді. Осындай алуан түрлілік дененің икемді қозғалуына жағдай жасайды.
17. Сүйектер сынғаннан кейін қайта қалпына келе алады. Жазылу кезінде ағза жаңа сүйек тінін түзеді. Уақыт өте келе зақымданған аймақ барған сайын берік бола түседі. Көп жағдайда оның қызметі толық қалпына келеді.
18. Сүйектердің ең үлкен тобы қол басы мен табанда орналасқан. Бұл дене бөліктері көлемі жағынан шағын болғанымен, онда көптеген сүйек шоғырланған. Мұндай құрылым күрделі қозғалыстарды орындау қажеттілігімен байланысты. Соның арқасында адам сан алуан әрекет жасай алады.
19. Жас ұлғайған сайын сүйек тінінің тығыздығы төмендеуі мүмкін. Сондықтан егде жастағы адамдарға кальций мен D дәруменін жеткілікті мөлшерде қабылдау маңызды. Дұрыс тамақтану қаңқаның саулығын сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар дене белсенділігі де үлкен рөл атқарады.
20. Сүйектерді зерттейтін ғылым остеология деп аталады. Оның мамандары қаңқаның құрылысын, дамуын және қызметін зерттейді. Алынған білім медицинада, антропологияда және басқа салаларда қолданылады. Осындай зерттеулердің арқасында ғалымдар адам ағзасының ерекшеліктерін тереңірек түсінеді.

Адам қаңқасы алғашқы қарағанда көрінгеннен әлдеқайда күрделі әрі үнемі өзгеріп отыратын жүйе болып табылады. Ол денені тіреп қана қоймай, ішкі мүшелерді қорғайды және өмір бойы жаңарып отырады. Сүйек тінінің ерекше қасиеттері ағзаға беріктікті сақтауға әрі әртүрлі жағдайға бейімделуге мүмкіндік береді. Қаңқаны зерттеу адам денесінің құрылымы мен оның ішіндегі үдерістерді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Сондықтан бұл тақырыпқа деген қызығушылық ғалымдар арасында да, қарапайым адамдар арасында да жоғары болып қала береді.