Іле өзені туралы 20 қызықты дерек – Балқаш көлін құрғаудан сақтап тұрған Жетісудың көгілдір артериясы

Ежелден-ақ су жолдары бүкіл өркениеттің тағдырын айқындап, егіншіліктің, сауданың және халықтардың қоныстануының негізіне айналған. Олардың жағалауында қалалар туып, мәдениеттер қалыптасып, шөлейт жерлер гүлденген алаңқайларға айналған. Қазақстан аумағында осындай рөлді өз атын бүкіл тарихи өлкеге – Жетісуға берген өңірдің ірі өзендерінің бірі атқарады. Бұл су жолы биік таулардан бастау алып, жүздеген шақырымды артқа тастап, планетадағы ең жұмбақ көлдердің біріне құяды. Осы ағыстың жай-күйінен кең өңірдің экологиялық тепе-теңдігі тікелей тәуелді, ал оның суы азайса, миллиондаған адам үшін нағыз апатқа ұласуы мүмкін. Осы таңғажайып су жүйесінің ең назар аударарлық ерекшеліктерін жіті қарастырайық.

1. Іле – жалпы ұзындығы шамамен 1439 шақырымды құрайтын, Қытай мен Қазақстан аумағымен ағатын ірі өзен. Арнаның басым бөлігі, шамамен 815 шақырымы, қазақстандық аумақ шегінде орналасқан. Бұл су жолы бастауын Қытайдың Шыңжаң аймағында екі тау өзенінің қосылуынан алып, содан кейін батысқа қарай ағады.
2. Су артериясының бастауы теңіз деңгейінен едәуір биіктікте, Тянь-Шань жоталарында орналасқан. Дәл таулық шығу тегі жоғарғы ағыста тас жарлар арасында қарқынды ағатын судың тазалығы мен салқындығын түсіндіреді. Жазық аймақтарға жеткен сайын өзеннің сипаты айтарлықтай өзгеріп, ағысы тыныш әрі тармақталған сипатқа ие болады.
3. Бұл су жолының басты ерекшелігі мынада – ол теңізге шықпай, әлемдегі ағынсыз ірі су қоймаларының бірі саналатын Балқаш көліне толықтай құяды. Осындай қоректену арқасында көл өзінің бірегей қасиетін сақтап қалады – оның батыс бөлігі тұщы күйінде қалады, ал шығыс бөлігінде тұзды су болады. Мұндай табиғи құбылыс сирек кездеседі және бұл су қоймасын нағыз ғылыми қызығушылық нысанына айналдырады.
4. Мамандардың есептеуінше, бұл өзен Балқашқа құятын судың жалпы көлемінің 70 пайыздан астамын қамтамасыз етеді. Дәл осы себептен ағыстың жай-күйі бүкіл көлдің тағдырын, соның ішінде су деңгейі мен екі бөлігінің тұздылығын тікелей айқындайды. Ағыстың азаюы Арал теңізінің қайғылы тағдырына ұқсас, көлдің апатты түрде кебуіне әкелуі мүмкін.
5. Өзеннің атауы көне түркі тілінен шыққан, «жарқыраған» немесе «жылтыраған» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау, сірә, күн сәулесінің қарқынды тау ағысының бетінде ойнауымен байланысты болса керек. Жергілікті тұрғындар бұл су жолын ежелден шөлейт дала кеңістігінің ортасындағы өмір бұлағы ретінде қабылдап келген.
6. Арнаның бүкіл бойындағы ең ірі елді мекен – өзінің аттас су қоймасының маңында салынған Қапшағай қаласы саналады. Бұл қала кеңес дәуіріндегі ауқымды гидротехникалық құрылыстың арқасында пайда болып, бірте-бірте танымал демалыс орталығына айналды. Бүгінде мұнда құм жағажайлары мен жасанды теңіздің жылы суына тартылған мыңдаған demалушы ағылады.
7. Арнаны бөгетпен бөгеу арқылы жасалған Қапшағай су қоймасы 1800 шаршы шақырымнан асатын аумақты алып жатыр. Бұл резервуар бірнеше қызметті бірден атқарады – ағысты реттейді, электр энергиясын өндіруді қамтамасыз етеді және жаппай демалыс аймағы қызметін атқарады. Бұл нысанның құрылысы өткен ғасырдың жетпісінші жылдары аяқталып, бүкіл өзен жүйесінің гидрологиялық режимін айтарлықтай өзгертті.
8. Су артериясының жағалауында Қазақстанның оңтүстік өңірінің едәуір бөлігін электр энергиясымен қамтамасыз ететін гидроэлектр станциясы орналасқан. Бұл құрылыстың қуаты маңайдағы облыстардың энергетикалық қажеттілігінің елеулі бөлігін жабуға мүмкіндік береді. Электр энергиясын өндірумен қатар, станция су тасқыны режимін реттеп, төменгі ағысты апатты су басудан қорғайды.
9. Балқашқа құймас бұрын орналасқан өзен атырауы көптеген тармақтары, көлдері мен қамыс өсімдіктерімен ерекшеленетін бірегей экожүйе болып табылады. Бұл батпақты аумақ сирек және жойылып бара жатқан түрлерді қоса алғанда, орасан зор мөлшердегі суда жүзетін құстардың мекені қызметін атқарады. Орнитологтар маусымдық қоныс аудару кезінде мұнда жиналатын жолаушы құс топтарын үнемі тіркеп отырады.
10. Бұл өзеннің суында жиырмадан астам балық түрі мекендейді, соның ішінде тұқы, шортан және атақты Балқаш алабұғасы ерекше құндылыққа ие. Балық аулау дәстүрлі түрде жағалаудағы елді мекендер экономикасының маңызды бөлігін құрап, жергілікті халықтың жұмыспен қамтылуын қамтамасыз етеді. Кәсіптік аулау арнаның өзінде де, онымен байланысты көлде де жүргізіледі.
11. Экологтар климаттың өзгеруі мен адамның ресурстарды белсенді пайдалануынан туындаған ағыстың бірте-бірте азаюына алаңдаушылық білдіруде. Судың едәуір бөлігі Шыңжаңның ауыл шаруашылығы жерлерін суару үшін Қытай аумағында алынып қалады. Мұндай жағдай трансшекаралық шиеленісті туындатып, экожүйенің тепе-теңдігін сақтау үшін халықаралық ынтымақтастықты талап етеді.
12. Өзен аңғары ежелден Орталық Азияның шығыс және батыс өңірлерін байланыстыратын маңызды сауда жолы қызметін атқарды. Осы жерлерден Қытайды алыс Еуропамен жалғаған Ұлы Жібек жолының керуен бағыттары өтті. Археологтар мұнда ежелгі қоныстар мен сауда тоқтамдарының іздерін жиі табады.
13. Жағалау бойындағы өсімдіктер дүниесі Орталық Азияның шөлейт өңірлеріне тән ерекше жайылмалық экожүйе – бірегей тоғай ормандарымен көрінеді. Бұл бұталар негізінен әртүрлі жапырақты терек, тал және мезгіл-мезгіл су басу жағдайында өмір сүре алатын түрлі бұталардан тұрады. Мұндай ормандар бүкіл өңірдің биоалуантүрлілігін сақтауда өте маңызды рөл атқарады.
14. Іргелес аумақтарда орта азиялық су тасбауыры мен әртүрлі тұяқты жануарларды қоса алғанда, сирек кездесетін жануарлар популяциясы сақталып қалған. Табиғат қорғау ұйымдары бұл осал түрлерді браконьерліктен және табиғи мекендеу ортасының бұзылуынан қорғау үшін елеулі күш салуда. Аңғардың жекелеген бөліктері ерекше қорғалатын табиғи аймақ мәртебесіне ие болды.
15. Бұл су жүйесінің алабындағы климат күрт континенттілігімен ерекшеленеді – жазда мұнда әбден шаршататын ыстық орнаса, қыста температура нөлден едәуір төмен түсуі мүмкін. Мұндай қайшылықтар тау мұздықтарының еру маусымына байланысты айтарлықтай өзгеретін ағыс сипатына әсер етеді. Судың ең жоғары деңгейі әдетте жоғарғы ағыста қардың қарқынды еру кезеңіне сай келетін жаз айларында байқалады.
16. Ғалымдар осы өзеннің жай-күйі мен бүкіл Жетісу климатының арасындағы байланысты ұзақ уақыт бойы зерттеп келеді, себебі су жүйесі маңайдағы аумақтардың ерекше микроклиматын қалыптастырады. Ағыс алып келетін ылғал қоршаған дала мен шөлейттің құрғақшылығын жұмсартады. Мұндай табиғи ылғалдандырусыз өңірдің ауыл шаруашылығы елеулі қиындықтарға тап болар еді.
17. Қазақстан үкіметі халықаралық ұйымдармен бірлесіп, осы алаптың су ресурстарын тиімді пайдалану бағдарламаларын әзірлеуде. Бұл бастамалар Арал апатының қайталануын болдырмауға және Балқаштың бірегей экожүйесін сақтауға бағытталған. Ғалымдар су деңгейін, тұздылықты және көлдің жалпы экологиялық жай-күйін үнемі бақылап отырады.
18. Арна бойында бірегей ландшафттарды сақтау мақсатында құрылған қорық аймақтарын қоса алғанда, бірнеше ерекше қорғалатын табиғи аумақ орналасқан. Бұл аумақтар Орталық Азияның шөлейт өңірлеріндегі сирек кездесетін экожүйелерді зерттейтін бүкіл әлемнің зерттеушілерін өзіне тартады. Осы жерлердің туристік әлеуеті де экологиялық туризмнің дамуы арқасында бірте-бірте ашылуда.
19. Жергілікті халық өзен суын тек балық аулау үшін ғана емес, ауыл шаруашылығы жерлерін суару үшін де ежелден пайдаланып келеді. Күріш, мақта және әртүрлі көкөніс дақылдарын өсіру көбіне осы дереккөзден тұрақты су жеткізілуіне байланысты. Бұл өңірдегі суару жүйелері кеңес дәуірінде салынып, қазірге дейін жұмыс істеп келеді.
20. Бұл су артериясының болашағы Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық ресурстарды бірлесіп пайдалану жөніндегі халықаралық келіссөздермен тығыз байланысты. Екі мемлекет те өз ауыл шаруашылығы өңірлерін тұрақты сумен қамтамасыз етуге мүдделі, бұл ымыраға келетін шешім іздеу қажеттілігін туындатады. Осындай келісімдердің нәтижесіне Балқаш көлінің және оны қоршаған бүкіл өңірдің алдағы онжылдықтардағы экологиялық хал-ахуалы тікелей тәуелді болады.

Бұл су жүйесінің тағдыры планетаның шөлейт өңірлеріндегі табиғи ресурстар мен адам іс-әрекетінің арасындағы нәзік байланысты айқын көрсетеді. Арал теңізінің тәжірибесі табиғи гидрологиялық үдерістерге ойланбай араласудың қандай зардапқа әкелетінінің қатал ескертуі болып қала береді. Ауыл шаруашылығының, энергетиканың және экологияның қажеттіліктері арасындағы тепе-теңдікті сақтау мүдделі мемлекеттердің барлығынан салмақты көзқарасты талап етеді. Мүмкін, трансшекаралық су ресурстарын парасатты басқару жақын онжылдықтарда Орталық Азия үшін ең басты сынақтардың біріне айналатын шығар.