Әлем тарихы кейде алғашқы қарағанда болмашы көрінетін заттардың төңірегінде өрбиді – мысалы бір шымшым құрғақ ұнтақ немесе бір уыс кептірілген тұқым. Соған қарамастан дәл осы өнімдер мыңдаған жыл бойы әскерлерді қозғалысқа келтіріп, флоттарды жолға дайындап, планетаның саяси картасын өзгертті. Басқа дәуірлерде мұндай ықпал алтын мен мұнайға тән болса, бұрынғы кезеңдерде дәл осы рөлді дәмдеуіштер атқарды. Олар индустрияға дейінгі әлемде теңдессіз қасиеттерге ие болды – тағамды ұзақ сақтауға көмектесті, бұзылған еттің иісін жасырып тұрды, дәрі әрі хош иіс ретінде қолданылды және әлеуметтік мәртебенің белгісіне айналды. Шығыс дәмдеуіштеріне араб саудагерлерін айналып өтіп тікелей қол жеткізуге деген ұмтылыс португал және испан теңізшілерін ашық мұхитқа алып шықты. Осы ізденістердің нәтижесінде жаңа құрлық – Америка табылды. Индонезиядағы Дәмдеуіш аралдары үшін күрес Португалия, Испания, Нидерланд және Англия арасында қанды қақтығыстарға себеп болды. Төмендегі деректер ас үй сөресінде тұрған шағын қаптамалардың артында адамзат тарихының қаншалық үлкен рөл атқарғанын түсінуге мүмкіндік береді.
- Бұрыш ұзақ уақыт бойы алтынмен тең бағаланды. Орта ғасырларда қара бұрыш Еуропада нақты валюта ретінде қолданылды. Онымен салық төледі, тұтқындарды босатып алды және қалыңмал ретінде берді. 408 жылы вестгот патшасы Аларих Рим қаласын қоршағанда өтемақы ретінде үш мың фунт бұрыш талап етті. Римдіктер бұл талапты еш ойланбастан орындады.
- Дәмдеуіштерге теңіз жолын іздеу Америка құрлығының ашылуына алып келді. Христофор Колумб 1492 жылы сапарға бір ғана мақсатпен шықты – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Дәмдеуіш аралдарына батыс арқылы жету. Ол арабтар бақылаған құрлықтағы сауда жолдарын айналып өтуді көздеді. Кариб теңізі аралдарына жеткенде Колумб өзін Үндістанға келдім деп ойлады. Сондықтан жаңа жерлердің тұрғындарын «үндістер» деп атады.
- Мускат жаңғағы тарихтағы алғашқы аумақтық мәмілелердің біріне себеп болды. 1667 жылы Нидерланд Англиямен келісім жасады. Олар Банда архипелагындағы мускат жаңғағы өсетін Ран аралын берді. Оның орнына сол кезде белгісіз болған Жаңа Амстердам қаласын алды. Кейін бұл қала Нью-Йорк деп аталып, әлемдегі ең ірі мегаполистердің біріне айналды.
- Даршын мыңдаған жыл бойы құпияға толы өнім болды. Антикалық дәуірде және орта ғасырларда Еуропаға даршын жеткізуді араб саудагерлері бақылап отырды. Олар тауардың шынайы шыққан жерін жасыру үшін ерекше аңыздар таратты. Сол аңыздарда даршын ағаштарын алып құстар күзетеді деп айтылған. Тіпті Геродот та бұл әңгімелерді шынайы дерек ретінде жазып қалдырған.
- Қалампыр табиғатта өте аз жерде ғана өсетін өсімдік болды. Оның тарихи отаны – қазіргі Индонезиядағы Молукка архипелагындағы бірнеше шағын арал. Оларға Тернате, Тидоре, Мотир, Макиан және Бакан аралдары жатады. XVII ғасырда Нидерланд Ост-Үнді компаниясы бұл жерлерге толық бақылау орнатты. Олар басқа аралдардағы қалампыр ағаштарын әдейі жойып отырды.
- Шафран бүгінге дейін әлемдегі ең қымбат дәмдеуіш болып қала береді. Бір килограмм өнім алу үшін шамамен 150 000 крокус гүлінің аналығын қолмен жинау қажет. Бұл жұмысты механикаландыру мүмкін емес. Қазіргі уақытта шафран өндірісі бойынша әлемде Иран жетекші орын алады. Әлемдік нарықтағы өнімнің шамамен 90 пайызы осы елде өндіріледі.
- Дәмдеуіштер тоңазытқыштар пайда болғанға дейін табиғи консервант ретінде қолданылды. Қалампыр, даршын және тимьян бактериялардың өсуін баяулататын қасиетке ие. Сондықтан олар ет пен балықтың бұзылуын кешіктірді. Бұл әсіресе ыстық климатта немесе ұзақ теңіз сапарларында өте маңызды болды. Ғылыми зерттеулер қалампыр сығындысының қауіпті бактерияларды тежейтінін дәлелдеді.
- Ваниль XIX ғасырдың ортасына дейін тек Мексикада өсірілді. Табиғатта бұл өсімдікті тек ерекше бір ара түрі тозаңдандырады. Ол ара тек Орталық Америкада өмір сүреді. Сондықтан басқа өңірлерде өсіру әрекеттері ұзақ уақыт бойы нәтиже бермеді. 1841 жылы Реюньон аралында Эдмон Альбиус атты жас жігіт қолмен тозаңдандыру әдісін ойлап тапты.
- Португалия алғашқы теңіз сауда империясын дәл дәмдеуіштердің арқасында құрды. 1498 жылы португал теңізшілері Үндістанға теңіз жолын тапты. Олар Жақсы Үміт мүйісін айналып өтті. Осыдан кейін бұрыш, имбирь және даршынның негізгі көздеріне тікелей қол жеткізді. Бірнеше онжылдық бойы Еуропаның шағын мемлекеті дәмдеуіш саудасының басым бөлігін бақылап отырды.
- Имбирь Жаңа Әлемде алғаш табысты өсірілген шығыс дәмдеуіштерінің бірі болды. Испандар бұл өсімдікті Ямайкаға 1585 жылы алып келді. XVI ғасырдың соңына қарай арал имбирьді Еуропаға экспорттай бастады. Бұл жағдай дәмдеуіштерге монополия тек климатқа байланысты емес екенін көрсетті. Сауда жолдарын бақылау да маңызды рөл атқарды.
- Нюрнберг қаласы дәмдеуіш саудасының арқасында байыды. Орта ғасырларда бұл қала Орталық Еуропадағы негізгі сауда орталықтарының бірі болды. Қала билігі арнайы бақылаушы қызметін енгізді. Ол дәмдеуіштердің сапасын тексеретін ресми тұлға еді. Өнімді қолдан бұрмалағандар өте қатал жазаланды.
- Қазіргі жаһандану дәмдеуіштердің стратегиялық құндылығын толық жойды. Бір кезде алтыннан да қымбат болған өнімдер бүгін кез келген супермаркетте қолжетімді. Бұл жағдай өнеркәсіптік ауыл шаруашылығының дамуының нәтижесі. Контейнерлік тасымал мен сауда монополияларының жойылуы да әсер етті. Қызығы дәл осы қолжетімділік түрлі халықтардың гастрономиялық мәдениеттерінің араласуына мүмкіндік берді.
Дәмдеуіштердің тарихы – адамзат өркениетінің қысқаша бейнесі іспетті. Онда сирек әрі бағалы ресурстарға деген құштарлық та, сол үшін өмірін тәуекелге тіккен адамдар да көрінеді. Әлем картасын өзгерткен хош иісті ұнтақтар мен тұқымдар бүгін күнделікті тұрмыстың қарапайым бөлігіне айналды. Алайда олардың қолжетімді болуы үшін адамзат үлкен баға төледі. Бұл баға теңізшілердің өмірімен, жаулап алынған халықтардың қаны арқылы және табиғаттың өзгеруімен өлшенеді. Осы тарихты түсіну ас үйдегі дәмдеуіш сөресіне қарауды өзгертеді. Әрбір иіс пен дәм тұтас халықтардың тағдырына әсер еткенін еске салады.
