Абай Құнанбаев туралы 25 қызықты дерек – «Қара сөздері» ғасырлар өтсе де өзектілігін жоғалтпаған ойшыл

Әр халықтың тарихында өз дәуіріне ғана емес, кейінгі ұрпақтарға да ықпал еткен тұлғалар болады. Олардың идеялары кітаптарда, өнер туындыларында және халық жадында өмір сүруін жалғастырады. Өз заманының даналығын жалпыадамзаттық құндылықтармен ұштастыра алған қайраткерлер ерекше құрметке ие болады. Қазақ мәдениеті үшін сондай ұлы тұлғалардың бірі – Абай Құнанбаев. Ол ақын, ойшыл, ағартушы әрі қоғам қайраткері ретінде танылды. Оның шығармашылығы ұлттық әдебиеттің және халықтың рухани өмірінің дамуына орасан зор үлес қосты, ал айтқан ойлары бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ.

1. Абай Құнанбаев 1845 жылдың 10 тамызында қазіргі Қазақстан аумағындағы Шыңғыс тауларында дүниеге келген. Балалық шағы қазақ даласының бай ауыз әдебиеті дәстүрлері сақталған ортада өтті. Болашақ ойшыл жастайынан білімге ерекше қызығушылық танытты. Оның дүниетанымының қалыптасуына қоршаған ортасы үлкен әсер етті.
2. Ұлы ағартушының шын есімі – Ибраһим. «Абай» деген үй ішіндегі аты оған бала кезінен берілген. Бұл сөз зеректік пен байыптылық сияқты қасиеттермен байланыстырылып түсіндіріледі. Кейін ол дәл осы есіммен тарихта қалды.
3. Болашақ ақынның әкесі Құнанбай өз дәуіріндегі беделді тұлғалардың бірі болған. Ол даладағы қоғамдық өмірде маңызды орын иеленді. Отбасының жоғары мәртебесі жас Ибраһимнің сапалы білім алуына мүмкіндік берді. Соның арқасында оның дүниетанымы ерте жастан кеңейе түсті.
4. Алғашқы білімін Абай мұсылман медресесінде алды. Онда діни пәндер, шығыс әдебиеті және жазу негіздері оқытылды. Кейін ол орыс мектебінде де білім алды. Әртүрлі білім беру дәстүрлерінің үйлесуі оның көзқарасына елеулі ықпал жасады.
5. Қазақтың ұлы ойшылы бірнеше тілді жақсы меңгерген. Ана тілінен бөлек орыс, араб және парсы тілдерін үйренді. Соның арқасында әртүрлі халықтардың бай әдеби мұрасымен танысу мүмкіндігіне ие болды. Терең білім мен жан-жақты эрудиция оның шығармашылығының басты ерекшеліктерінің біріне айналды.
6. Абайға орыс классиктерінің шығармалары зор әсер етті. Ол Александр Пушкиннің, Михаил Лермонтовтың және Иван Крыловтың еңбектерін жоғары бағалады. Олардың туындылары әдебиет пен мәдениет туралы түсінігін кеңейтті. Кейбір идеялар оның жеке шығармаларында да көрініс тапты.
7. Ағартушы орыс классикалық әдебиетін қазақ тіліне аударған алғашқы тұлғалардың бірі болды. Оның еңбегінің арқасында белгілі авторлардың шығармалары дала оқырмандарына қолжетімді бола түсті. Әсіресе Лермонтов өлеңдерінің аудармалары кеңінен танымал. Бұл жұмыстар халықтар арасындағы мәдени байланысты нығайтуға ықпал етті.
8. Абайдың ең танымал туындыларының бірі – «Қара сөздер». Бұл еңбек қырық бес философиялық толғаныстан тұрады. Автор онда адамгершілік, білім, еңбек және тұлғалық қасиеттер туралы ой қозғайды. Көптеген тұжырымдары XXI ғасырда да өзекті болып қала береді.
9. «Қара сөздерде» білім мәселесіне ерекше мән беріледі. Ойшыл жастарды үнемі ізденуге және өзін дамытуға шақырды. Ол білімді қоғам дамуының ең маңызды құралы деп санады. Мұндай көзқарастар қазіргі уақытта да жоғары бағаланады.
10. Абай надандық пен жалқаулыққа қарсы болды. Оның пікірінше, дәл осы қасиеттер адамның да, халықтың да дамуына кедергі келтіреді. Ақын еңбекқорлық пен өзін жетілдірудің маңызын жиі атап өткен. Мұндай ойлар оның көптеген шығармаларының өзегіне айналды.
11. Ол адамгершілік мәселелеріне айрықша көңіл бөлді. Шығармаларында адалдық, әділдік және жауапкершілік тақырыптары жиі көтеріледі. Қаламгер оқырман бойында жоғары моральдық қасиеттерді қалыптастыруды мақсат етті. Сондықтан оның туындылары тәрбиелік мәнімен ерекшеленеді.
12. Абай тек философиялық еңбектер ғана жазған жоқ. Ол лирикалық поэзияның да көрнекті өкілі болды. Оның өлеңдері терең сезімге және көркем бейнелілікке толы. Бұл шығармаларда адам, табиғат және уақыт туралы толғаныстар көрініс тапқан.
13. Кейбір өлеңдері әнге айналды. Соның арқасында ол ақын ғана емес, композитор ретінде де танылды. Оның әндері бүгінгі күні де орындалып келеді. Музыкалық мұрасы Қазақстан мәдениетінің маңызды бөлігі болып саналады.
14. Ағартушы әртүрлі мәдениеттерді жақындастыруға ұмтылды. Ол халықтар арасындағы өзара құрмет пен білім алмасуды қолдады. Шығармаларында әлемге ашық болудың маңызын ерекше атап өтті. Мұндай ұстаным қазіргі қоғам үшін де маңызды.
15. Абай шығармашылығында адам тақырыбы ерекше орын алады. Оны тұлғаның ішкі дүниесі мен адамгершілік таңдауы қызықтырды. Көптеген ой-толғамдары өмірдің мәнін іздеуге арналған. Сондықтан оның еңбектері бүгінгі оқырманға да жақын көрінеді.
16. Ақынның шығармашылығы көзі тірісінде бүкіл далаға кеңінен тарала қойған жоқ. Дегенмен уақыт өте келе оның туындылары лайықты бағасын алды. Біртіндеп есімі ұлттық ағартушылықтың символына айналды. Қазір ол қазақ мәдениетінің ең маңызды тұлғаларының бірі ретінде танылады.
17. Абай шығармаларының алғашқы жинағы оның өмірден өткенінен кейін жарық көрді. Бұл басылым идеяларының кең таралуына үлкен ықпал жасады. Баспа арқылы еңбектері қалың оқырман қауымға жетті. Соның нәтижесінде оның танымалдығы арта түсті.
18. Абай мұрасы әлемнің көптеген тілдеріне аударылған. Оның шығармалары Қазақстаннан тыс жерлерде де оқылады. Бұл жағдай көтерген тақырыптарының әмбебап екенін көрсетеді. Ағартушының ойлары әртүрлі мәдениет өкілдеріне әсер етеді.
19. Ұлы ойшылдың құрметіне қалалар, көшелер, театрлар және оқу орындары аталған. Оның есімі көптеген мәдени нысандарға берілген. Мұндай құрмет оның қоғам дамуына қосқан үлесінің ауқымын айқындайды. Осындай мәртебеге санаулы тұлғалар ғана ие болады.
20. Қазақстанда Абайды еске алуға арналған түрлі іс-шаралар тұрақты түрде өткізіледі. Олардың қатарында әдеби кештер, ғылыми конференциялар және мәдени фестивальдер бар. Мұндай шаралар жаңа буынның оның мұрасымен танысуына мүмкіндік береді. Ұлы ағартушыға деген қызығушылық әлі де жоғары.
21. Абайдың көптеген нақыл сөздері халық жадында сақталып қалды. Олар кітаптарда, мақалаларда және көпшілік алдында сөйлеген сөздерде жиі қолданылады. Кейбір ойлары өмірлік бағдар ретінде қабылданады. Бұл оның философиялық көзқарастарының тереңдігін дәлелдейді.
22. Автор жастар тәрбиесіне үлкен мән берді. Ол халықтың болашағы білімді ұрпаққа байланысты деп сенді. Сондықтан шығармаларында ақыл-ойды және мінезді дамытуға шақыратын үндеулер жиі кездеседі. Бұл идеялар ондаған жылдар өтсе де маңызын жоғалтқан жоқ.
23. Абай шығармалары Қазақстан мектептері мен жоғары оқу орындарында оқытылады. Олар ұлттық әдебиеттің ең маңызды туындыларының қатарына кіреді. Оның еңбектері арқылы оқушылар халықтың тарихымен, мәдениетімен және философиясымен танысады. Мұндай тәсіл ұрпақтар сабақтастығын сақтауға көмектеседі.
24. 2020 жылы Абай Құнанбаевтың туғанына 175 жыл толуы кең көлемде аталып өтті. Мерейтой көптеген мәдени және ғылыми жобалармен қатар жүрді. Салтанатты шаралар Қазақстанда ғана емес, шетелдерде де ұйымдастырылды. Бұл оның мұрасының халықаралық маңызын тағы бір мәрте дәлелдеді.
25. Көптеген зерттеушілер Абайды өз заманынан озып туған тұлға деп есептейді. Оның білім, еңбек және адамгершілік туралы идеялары бір ғасырдан астам уақыт өтсе де өзектілігін сақтап келеді. Шығармалары оқырмандарды өзін дамытуға және ақиқатты іздеуге шабыттандырады. Сондықтан ұлы ойшылдың есімі Қазақстан тарихында ерекше орын алады.

Абай Құнанбаевтың әдеби және философиялық мұрасы қазақ халқы үшін ғана емес, бүкіл әлемдік мәдениет үшін де аса құнды. Оның шығармалары білімнің, жауапкершіліктің және рухани өсудің маңызын еске салады. Күрделі мәселелерді қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізе білуі ойларын әр дәуірдегі адамдарға жақын етеді. Ұлы тұлғаға деген қызығушылықтың ғасырлар бойы бәсеңдемеуінің басты себептерінің бірі де осында.