Табиғат тірі ағзаларды Жер шарындағы ең қатал жағдайларға бейімдеудің сан мың тәсілін қалыптастырған. Бірақ экстремалды ортада өмір сүру идеясын түйе сияқты айқын көрсететін жануарлар өте аз. Бұл ірі жұптұяқты жануар шөлдің символына айналған. Ғалымдар оның ерекше физиологиясын жүйелі түрде зерттей бастағанға дейін-ақ адамдар оны тіршілікке бейімделудің үлгісі деп таныған. «Шөл кемесі» деген атау түйеге кездейсоқ берілмеген. Мыңдаған жылдар бойы дәл осы жануар Сахара, Араб түбегі және Орталық Азияның ұлан-ғайыр далаларында негізгі көлік қызметін атқарды. Оның арқасында сауда керуендері өмір сүріп, құрлықаралық жолдар дамыды. Бірнеше минут ішінде жүз литр су іше алу қабілеті – бұл жануардың ерекше физиологиялық қасиеттерінің бірі ғана. Кәдімгі өркешті бейненің артында күрделі биологиялық жүйе жасырылған. Ғалымдар оның жаңа қырларын бүгінге дейін зерттеп келеді. Осы ерекшеліктер түйені жай ғана жүк таситын жануардан әлдеқайда қызықты тіршілік иесіне айналдырады.
- Түйелер бір мезетте жүзден жүз отыз литрге дейін су іше алады. Мұндай көлем ірі сүтқоректілер арасында сирек кездеседі. Олардың ағзасы суды өте тез сіңіреді. Су ішкеннен кейін бірнеше минут ішінде қандағы сұйықтық деңгейі қалпына келеді. Ал адам ағзасында мұндай процесс бірнеше сағатқа созылар еді.
- Түйенің өркеші су сақтайтын орын емес. Бұл кең тараған қате түсінік. Өркештің ішінде отыз килограмға дейін жететін май тіні жиналады. Ол энергия қоры ретінде қызмет етеді. Қажет болған кезде ағза бұл майды ыдыратады. Осы процесс барысында энергиямен бірге метаболизм нәтижесінде су да түзіледі.
- Түйенің эритроциттері сопақша пішінді болады. Бұл барлық сүтқоректілер арасындағы ерекше қасиет. Көптеген жануарларда қызыл қан жасушалары дөңгелек келеді. Сопақша пішін жасушалардың сусызданған кезде қоюланған қанда еркін қозғалуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар олар су ішкен кезде үлкен көлемдегі сұйықтықты қабылдай алады және жасуша қабықшалары бұзылмайды.
- Түйенің дене температурасы тәуліктің әр кезеңінде өзгеріп тұрады. Түнде ол шамамен отыз төрт градусқа дейін төмендейді. Күндіз қырық бір градусқа дейін көтерілуі мүмкін. Мұндай ерекшелік жануарға терлемей жылуды жинақтауға мүмкіндік береді. Адам ағзасы аз ғана қызып кетсе де терлей бастайды. Ал түйе ылғалды үнемдеу үшін температураның кең ауытқуына төзеді.
- Екі өркешті түйе – бактриан – және бір өркешті түйе – дромадер – екі түрлі түрге жатады. Олардың мекендеу аймақтары да әртүрлі. Бактриан Орталық Азияның қатал континенттік климатында өмір сүруге бейімделген. Мұнда қысы суық, жазы ыстық болады. Дромадер болса Таяу Шығыс пен Африканың ыстық шөлдерінде кең тараған.
- Түйелер дене салмағының қырық пайызына дейін су жоғалтса да тірі қала алады. Мұндай шыдамдылық басқа ірі сүтқоректілерде жоқ. Адам ағзасы он бес пайыз шамасында сусызданса әлсірей бастайды. Ал жиырма пайызға жеткенде бұл жағдай өмірге қауіпті болады.
- Түйенің танау құрылысы ерекше. Дем шығарған кезде ауадағы ылғал мұрын жолдарының ішінде конденсацияланады. Содан кейін ол қайтадан ағзаға қайтарылады. Мұндай табиғи механизм тыныс алу кезінде судың жоғалуын азайтады. Бұл әсіресе шөлдің құрғақ әрі ыстық ауасында өте маңызды.
- Түйенің табандары қалың мүйізді терімен қапталған. Аяқтары кең екі саусақты болып келеді. Табанында серпімді жастықшалар бар. Мұндай құрылым жануардың салмағын құм бетіне біркелкі таратады. Нәтижесінде ол борпылдақ құмға батпайды. Бұл қасиет бархандарда жүруге арналған табиғи «қар аяқ киіміне» ұқсайды.
- Түйелер шамамен үш мың жыл бұрын қолға үйретілген. Бұл процесс Араб түбегінде басталған. Алайда олардың арғы аталары алғаш рет Солтүстік Америкада пайда болған. Бұл шамамен қырық бес миллион жыл бұрын болған. Кейін түйелер Беринг мойнағы арқылы Азия мен Африкаға тарады. Ал Америкадағы тармақ ламалар мен альпакалардың пайда болуына негіз болды.
- Түйе сүті адамзатқа белгілі ең құнарлы жануар тектес өнімдердің бірі. Оның құрамында сиыр сүтімен салыстырғанда үш есе көп С дәрумені бар. Сонымен қатар ол бактерияларға қарсы ақуыздарға бай. Көшпелі халықтардың дәстүрлі медицинасында бұл сүт көптеген ауруларды емдеу үшін қолданылған.
- Австралияда жабайы түйелердің ең үлкен популяциясы өмір сүреді. Олардың саны шамамен үш жүз мыңға жетеді. Бұл жануарлар XIX ғасырда құрғақ ішкі аймақтарда құрылыс пен көлік жұмыстарына пайдалану үшін әкелінген. Кейін автомобильдер пайда болғаннан соң олар босатылды. Табиғи жыртқыштар болмағандықтан, олардың саны тез көбейді және экологиялық мәселеге айналды.
- Түйе жүні өте бағалы тоқыма шикізаты болып саналады. Ол ерекше жылу сақтау қасиетіне ие. Сонымен қатар жеңіл әрі жұмсақ болады. Бактриан түйесінің түбіті сапасы жағынан кашемирге ұқсас. Сондықтан ол сән индустриясында жоғары бағаланатын қымбат маталарды өндіру үшін қолданылады.
Түйе – эволюцияның тірі ағзаларды шектелген жағдайларға қалай бейімдей алатынын көрсететін тамаша мысал. Оның әрбір ерекшелігі – сопақ эритроциттер, өзгермелі дене температурасы, май жинайтын өркеш – тіршілікке бейімделудің тиімді шешімі болып табылады. Бұл жануарлардың физиологиясын зерттеу жаңа технологияларға шабыт беріп келеді. Ғалымдар олардың ерекшеліктерін терморегуляция жүйелерін, медициналық препараттарды және экстремалды жағдайларға арналған материалдарды дамытуда қолдануға тырысуда. Климаттың өзгеруі нәтижесінде құрғақ аймақтар көбейіп келе жатқандықтан, түйелердің тәжірибесі адамзат үшін барған сайын маңызды бола түседі. Шөлде баяу әрі сабырлы жүретін бұл жануардың биологиясында әлі толық зерттелмеген көптеген сабақтар жатыр.
