Жер бетіндегі су қоймаларының арасында табиғат өзі жасаған ережелерді әдейі бұзғандай тіршілік ететін ерекше мекендер бар. Кейбір теңіздерге ондаған өзен ағып келсе, басқалары қатал климатымен немесе кедей флорасымен ерекшеленеді, бірақ бірден бірнеше асқан сипатты өзінде ұштастырғандар аз кездеседі. Қызыл теңіз дүниежүзілік мұхит картасында мүлде өзгеше орын алады – бұл судың физикалық қасиеттері жағынан да, су асты дүниесінің байлығы жағынан да солай. Африка мен Арабия түбегінің арасында жатқан бұл су айдыны үлкен Үнді мұхитының бір бөлігі бола тұра, Еуропа мен Азияның арасындағы ең маңызды тасымал дәлізіне де айналған. Табиғат дәл осы жерде жер бетіндегі ең жылы, ең тұзды және биологиялық тіршілікке ең бай теңіз бассейндерінің бірін жаратты – ал осы белгілердің әрқайсысы жеке баяндауға лайық.
- Қызыл теңіз дүниежүзілік мұхиттың ашық теңіздері арасында ең тұздысы деп танылған – судағы тұз концентрациясы 41-42 промиллеге жетеді, ал Дүниежүзілік мұхиттың орташа көрсеткіші шамамен 35 промилле болып есептеледі. Мұндай жоғары тұздылық ең алдымен күйіп тұрған күн астында судың қарқынды буланатынымен, сонымен бірге тұзды суды сұйылтатын өзен ағынының мүлдем жоқтығымен түсіндіріледі.
- Жер бетіндегі ешбір өзен өз суын осы теңізге апармайды – бұл ерекшелікпен планетаның басқа теңіз бассейндерінің қай-қайсысы да мақтана алмайды. Барлық тұщы су осы жерге тек сирек жауатын жаңбыр мен жерасты бұлақтары арқылы ғана келіп жетеді, алайда булану сырттан келіп түсетін ылғалдың кез келген мөлшерінен бірнеше есе асып кетеді.
- Теңіздің атауының шығу тегі күні бүгінге дейін ғалымдар мен тарихшылар арасында пікірталас тудырып келеді. Ең кең тараған болжамдардың бірі атауды Trichodesmium erythraeum маусымдық балдырларының гүлденуімен байланыстырады – олар су бетіне қызғылт реңк береді. Тағы бір болжам бойынша атау «қызыл» түстің оңтүстікті білдіретін бағытты белгілеудің ежелгі жүйесінен туындаған.
- Теңіз Арабия мен Африка тектоникалық плиталарының ажырауы нәтижесінде пайда болды – бұл үдеріс бүгін де жалғасып жатыр. Жыл сайын жағалаулар бір-екі сантиметрге алшақтайды, яғни миллиондаған жыл бойы су алқабы бірте-бірте кеңейе беруде.
- Бұл су қоймасының орташа тереңдігі шамамен 490 метрді құрайды, ал орталық ойпаттың тұсындағы ең терең нүктесі 2211 метрге жетеді. Ұзындығы шамамен 1900 шақырым, ені 355 шақырымнан аспайтын салыстырмалы түрде шағын мөлшеріне қарамастан, теңіздің су асты бедері өте күрделі болып келеді.
- Бетінің су температурасы жазда 32-33 Цельсий градусқа дейін көтеріледі, бұл осы теңізді планетадағы ең жылы теңіздердің біріне айналдырады. Тіпті қыста да температура 20 градустан төмен сирек түседі, бұл жылы маусым бойғы тропиктік организмдер үшін аса қолайлы жағдай жасайды.
- Осы теңіздің су асты дүниесі 1200-ден астам балық түрін қамтиды, олардың шамамен 10 пайызы эндемиктер, яғни жер бетінің басқа ешбір жерінде кездеспейді. Мұндағы маржан рифтері Үлкен Тосқауыл рифінен ғана кейін тұрып, бүкіл планеталық деңгейде ең алуан түрлі және жақсы сақталғандардың қатарына жатады.
- 1869 жылы ашылған Суэц каналы арқылы теңіз Жерорта теңізімен жалғасты – бұл оқиға ауқымды биологиялық қоныс аударуға жол ашты. Жүздеген теңіз тіршілік иелері Қызылдан Жерортаға қарай ауысты, ал кері бағыттағы миграция тұздылықтың айырмашылығына байланысты айтарлықтай аз болып шықты.
- Теңіз түбінде тұзды ерітіндісіндегі тұз концентрациясы 250-300 промиллеге жететін бірегей гиперлі ойпаттар орналасқан – бұл деңгей кәдімгі теңіз суынан бірнеше есе жоғары. Осы аномальды аймақтар оттегіден мүлдем айырылған, бірақ оларда ерекше экстремофиль микроорганизмдер тіршілік етеді, ал оларды зерттеу ғылым үшін орасан зор мүдде тудырады.
- Бұл теңіздегі су асты көрінісі 30-40 метрге дейін жетеді – теңіз су қоймалары үшін бұл аса жоғары көрсеткіш. Судың мұндай мөлдірлігі қалқып жүретін бөлшектердің аздығымен және басқа теңіздерде көріністі айтарлықтай төмендететін өзен шөгінділерінің мүлдем болмауымен байланысты.
- Жыл сайын осы су жолының акваториясы арқылы Суэц каналы бойымен Еуропа мен Азия арасында жүздеген кеме жүзіп өтеді. Жүк айналымы бойынша аталған маршрут әлемде алдыңғы орындардың бірін иеленеді, ал оңтүстік кіре берістегі Бәб-эл-Мандеб бұғазының стратегиялық маңызын асыра бағалау мүмкін емес.
- Жағалау аймағы мұнай мен табиғи газдың қорларына, сондай-ақ фосфорит және басқа да пайдалы қазбалардың мол қорларына бай. Жағалас мемлекеттер – Египет, Сауд Арабиясы, Судан, Эритрея, Джибути және Йемен – бұл ресурстарды белсенді игеруде, дегенмен экологтар осал маржан экожүйелеріне төнетін тәуекелдер туралы ескертіп келеді.
- Осы теңіздің акваториясында, әсіресе Суэц шығанағы мен Бәб-эл-Мандеб бұғазы маңайында, күшті тасқынды ағыстар тіркелген. Тасқын амплитудасының өзі шамамен бір метр болып қалыстыра ғана болғанымен, тар бұғаздардағы көлденең ағыстар өте айтарлықтай жылдамдыққа жетеді.
- Дәл осы жерден, киелі кітаптың баяндауынша, Мұса пайғамбар мен Исраил ұрпақтарының жолы өтті – сулар екіге жарылып, олардың құрғақ жермен өтуіне мүмкіндік берді деп хикая етіледі. Заманауи зерттеушілер бұл оқиғаның түрлі натуралистік түсіндірмелерін ұсынды – жер сілкінісінен бастап, ерекше тасқынды құбылыстарға дейін – бірақ ортақ ғылыми тұжырым әлі де қалыптаспаған.
- Бұл су айдыны әлемдегі ең танымал сүңгуір туристік бағыттардың біріне кіреді, жыл сайын миллиондаған туристерді Египеттің Хургадасы мен Шарм-эш-Шейхіне, Израильдің Эйлатына және Иорданияның Ақабасына тартады. Мөлдір су, бай фауна мен қолжетімді инфрақұрылым оны кез келген деңгейдегі су асты жүзушілер үшін тамаша мекенге айналдырады.
Қызыл теңіз физикалық шеткі сипаттарды ерекше биологиялық алуантүрлілікпен ұштастыратын шынайы табиғат феномені болып табылады. Оны зерттеу күтпеген жаңалықтар әкеле береді – тұзды ойпаттардағы экстремофиль микроорганизмдерден бастап, маржан балықтарының жаңа түрлерін ашуға дейін. Кеме қатынасының қарқындылығымен, туризммен және көмірсутек өндірумен байланысты антропогендік қысымның күшеюі миллиондаған жыл бойы қалыптасқан бірегей экожүйелерге қауіп төндіруде. Осы табиғи мұраны сақтап қалу барлық жағалас мемлекеттердің үйлестірілген күш-жігерін талап етеді – əсіресе мұндағы тіршілік иелерінің көпшілігі планетаның басқа ешбір жерінде ұшыраспайтынын ескерсек. Бір рет өз көзімен көрілген бұл теңіз жүректе мəңгі қалатын із қалдырады – уақыт та, қашықтық та оны өшіре алмайды.
