Көне тарих адамзаттың кейінгі дамуын түбегейлі өзгерткен талай бетбұрыс сәтті бойында сақтайды. Осындай түбегейлі оқиғаның бірі – адамдардың ғасырлар бойы адал серігіне айналған жануарды қолға үйрету еді. Дәл осы одақтың арқасында тұтас халық кең дала кеңістігін кестелей алды, соғыс жүргізіп, жылдам қозғалу мүмкіндігіне ие болды. Ғалымдар осы тарихи жетістіктің қай жерде орын алғанын ұзақ уақыт іздестіріп, ақыры жауапты қазіргі Қазақстан аумағынан тапты. Археологиялық қазба талай мың жыл бұрын осында тіршілік еткен адамның тұрмысын қайта қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Төменде әлемдік тарихтың бағытын өзгерткен осы бірегей көне қоныс туралы ең қызғылықты мағлұматтар жинақталған.
- Осы археологиялық мәдениеттің атауы 1980 жылы алғашқы қоныс іздері табылған шағын ауыл атауынан шыққан. Ашылымды қазіргі Қазақстанның солтүстігінде жұмыс істеген Виктор Зайберт бастаған археолог тобы жасаған. Табылған дерек көне ескерткіштің көп жылдық зерттелуіне жол ашты.
- Қоныстардың өмір сүрген уақыты біздің заманымызға дейінгі 3700 жылдан 3100 жылға дейінгі кезеңге жатады, бұл энеолит дәуірімен сәйкес келеді. Бұл дәуірді мыс-тас ғасыры деп те атайды, себебі сол кезде адам металды тас құралмен қатар игере бастаған. Мұндай ежелгі жасалу мерзімі зерттеліп жатқан мәдениетті Еуразия аумағындағы ең көне мәдениеттің біріне айналдырады.
- Зерттеушілер жиыны жиырма шақты жеке қоныс анықтады, олар аймақтың дала өзені бойында орналасқан. Көне тұрғын мекен жасаған су айдынының арасында Иманбурлық, Тобыл, Обаған өзенін атап өтуге болады. Мұндай орналасу адамға тұрақты су көзі мен қолайлы жайылымға қол жеткізуге мүмкіндік берген.
- Дәл осы археологиялық мәдениетпен ғылымға белгілі жабайы жылқыны ең ертедегі қолға үйретудің бірі байланыстырылады. Оқиға шамамен бес жарым мың жыл бұрын орын алған, бұл сол кездегі адамзат үшін нағыз серпіліс болған. Қолға үйретілген жануар кейінірек көптеген халықтың көлік, шаруашылық және әскери саласының дамуында зор рөл атқарған.
- Ұзақ уақыт бойы қазіргі жылқы тұқымы дәл осы көне қолға үйрету ошағының жануарынан тарайды деп есептелген. Дегенмен кейінгі генетикалық зерттеу бұрынғы болжамды жоққа шығаратын күтпеген нәтиже көрсеткен. Қазіргі тұқымда көне дала жүйрігінің генінен небәрі шамалы қоспа бар екені анықталған.
- Палеогенетиктің дерегіне сай әйгілі Пржевальский жылқысы дәл ботай жануарының жабайыланған ұрпағы болып шыққан. Бұл ашылым жылқы тұқымының эволюциясы жөніндегі маман арасында нағыз сенсацияға айналған. Осылайша бүгінге дейін сақталған сирек жабайы түрдің тегі бір кездері қолға үйретілген атасынан тарайтыны белгілі болды.
- Көне тұрғындардың тұрғын үйі суық мезгілде жылуды сақтау үшін жерге кіргізілген жартылай жертөле түрінде болған. Мұндай құрылыс дала аймағының қатал қысқы аязынан тиімді қорғауға мүмкіндік берген. Осы жердің тұрғыны қолданған құрылыс дағдысы сол кезеңдегі көрші мәдениетпен салыстырғанда айтарлықтай ілгерілеушілікті көрсетеді.
- Еңбек құралы мен тұрмыстық бұйым жасаудың негізгі материалы жануар сүйегі болған. Сол дәуірдің шебері белгілі болған сүйек пен мүйізді өңдеудің дерлік барлық тәсілін меңгерген. Оюланған жылқы фалангісі сияқты кейбір бұйым шаруашылықта емес, болжам бойынша салт-жоралғы мақсатында қолданылған.
- Қазба кезінде табылған керамика ыдысында ғалымдар биенің сүтіне тән липидтің ізін тапты. Осы ашылым дәл осы аймақта жылқыны ерте қолға үйрету теориясының пайдасына айтылған негізгі дәлелдің біріне айналды. Мұндай табылған дерек кейін қымызға айналған көне сусын прообразының болғанын да айғақтайды.
- Табылған сүйекті талдау мамандарға кейбір жануардың тісінде тән зақымды байқауға мүмкіндік берді. Мұндай із әдетте басқаруға арналған жүген немесе соған ұқсас құралды ұзақ уақыт қолданған кезде пайда болады. Дәл осы бөлшек көне халықта ат үстінде жүру дағдысының болғанына маңызды жанама дәлел болды.
- Жергілікті тұрғынның тағамының негізін жылқы еті құрап, оны аңшылық пен терімшіліктің басқа өнімі толықтырған. Мал шаруашылығы әлі дамыған түрге ие болмағандықтан, шаруашылықта аңшылық едәуір рөл атқаруын жалғастырған. Мұндай тәжірибенің қосындысы таза алушы шаруашылықтан өндіруші шаруашылыққа өтудің аралық кезеңі саналады.
- Жекелеген қоныстың халық саны сол тарихи кезең үшін айтарлықтай көп, бірнеше жүз адамға жетуі мүмкін болған. Мұндай ірі қоныс жергілікті тұрғынның салыстырмалы түрде отырықшы өмір салтын ұстанғанын дәлелдейді. Мұндай тұрақтылық осы жердің мәдениетін көрші аумақтың көшпелі қауымының көбінен ерекшелендірген.
- Осы археологиялық мәдениет бұрын Оңтүстік Түра өңірінде тараған сортанды дәстүрінен бастау алады. Сабақтастық тас құрал мен керамика бұйымының тән ерекшелігі арқылы байқалады. Дегенмен зерттеуші зерттеліп жатқан мәдениет пен қола ғасырының кейінгі дәуірі арасында анық байланыс таппаған.
- Ескерткішті зерттеу қырық жылдан астам уақыт бойы жалғасуда, дегенмен ғалым көне халықтың тұрмысы жайлы жаңа мағлұматты әлі күнге дейін таба береді. Қазақстандық маманның шетелдік әріптеспен халықаралық ынтымақтастығы ең заманауи талдау әдісін қолдануға мүмкіндік берді. Бірлескен күш арқасында алыс өткеннің көрінісі күн санап толығырақ әрі нақтырақ болып жатыр.
- Осы ашылымның маңызы тар ғылыми ортаның шегінен әлдеқашан асып, кең қоғамдық қызығушылықтың нысанына айналды. Жылқыны ерте қолға үйрету тарихын кейде тұтас өркениеттің даму бағытын өзгерткен көне заманның нағыз технологиялық серпінімен теңестіреді. Ескерткіш Қазақстанның көне тарихының маңызды нышаны әрі жергілікті халықтың әлемдік ғылымға қосқан үлесі болып қала береді.
Осындай археологиялық ескерткішті зерттеу адамзатқа өз өркениетінің бастауын және бүгінгі күнде әдеттегідей көрінетін технологияның қалыптасу жолын жақсырақ түсінуге көмектеседі. Солтүстік Қазақстан даласынан табылған әрбір дерек алыс өткеннің жалпы көрінісіне жаңа қыр қосады. Жабайы жануарды қолға үйрету мысалы адам мен табиғаттың байланысы тұтас халықтың тағдырын қалай өзгерте алатынын көрсетеді. Әрі қарайғы зерттеу қазіргі түсінікті толықтыратын немесе тіпті қайта пайымдайтын талай жаңалық әкелері анық. Көне дала тұрғынының мұрасы бүкіл әлем ғалымын жаңа ізденіске шабыттандыруын жалғастыруда.
