Біздің ғаламшарымыздың келбеті ешқашан өзгеріссіз болған емес — материктер жылжып, теңіздер бірде ұлғайып, бірде кейін шегініп отырған, ал бүгін мәңгілік шөл болып көрінетін аумақтар өткен дәуірлерде жасыл желекке бөленген. Жер климаты мыңжылдықтарға созылатын циклдерге бағынады, ал біз көріп отырған қазіргі көрініс — үздіксіз өзгерістердің ұзақ фильміндегі бір ғана сәт. Бұл ой әсіресе Африканың солтүстігін алып жатқан, әлемдегі ең ірі ыстық шөл — Сахараға қатысты айқын сезіледі. Оның күйіп тұрған құмдары мен жалаңаш жартас қабаттарының астында ежелгі өзен арналары, қолтырауын сүйектері және керік бейнеленген жартас суреттері жасырынған — мұнда бір замандарда ормандар сыбдырлап, көлдер толқып жатқанын дәлелдейтін үнсіз куәлар. Сахараның тарихы — гүлденген тіршілік пен жансыз аптаптың арасындағы шекараның қаншалықты нәзік екенін көрсететін шежіре.
- Сахара — әлемдегі ең ірі ыстық шөл. Оның аумағы шамамен тоғыз миллион шаршы километрді құрайды — бұл Қытай немесе АҚШ жерімен шамалас. Шөл он бір африкалық мемлекетті қамтып, батыста Атлант мұхиты жағалауынан шығыста Қызыл теңізге дейін созылып жатыр.
- Шамамен он мың жыл бұрын Сахара жасыл өсімдіктермен көмкерілген еді. Ғалымдар «Жасыл Сахара» немесе «Африкалық ылғалды кезең» деп атайтын дәуірде бұл өңір қазіргіге қарағанда әлдеқайда мол жауын-шашын алған. Савannалар, көлдер мен өзен жүйелері пілдерге, бегемоттарға, керіктерге және қолтырауындарға бай жануарлар дүниесін қамтамасыз еткен, ал бүгін бұл жерлерде тек қуаң аптап үстемдік етеді.
- Жасылданудың басты себебі Жер осінің еңкею бұрышының өзгеруі болды. Ғаламшар еңкеюінің және орбиталық сипаттарының шағын циклдік ауытқулары әртүрлі ендіктердегі күн радиациясының қарқындылығын өзгертеді — бұл құбылыс Миланкович циклдері деп аталады. Шамамен он бір мың жыл бұрын африкалық муссон солтүстікке қарай едәуір ығысып, бұрын құрғақ болған аймақтарға жаңбыр алып келген.
- Жартас суреттері ежелгі Сахарадағы бай тіршілікті айғақтайды. Алжирдегі Тассили-н-Аджер мен Ливиядағы Акакус жартас массивтерінде мыңдаған бейне сақталған — аңшылық көріністері, жайылып жүрген мал, жүзіп бара жатқан қайықтар және би билеп тұрған адамдар. Сегіз мыңнан он екі мың жыл бұрын жасалған бұл суреттер қазіргі кезде бір тамшы ылғал жетпейтін аумақтарда көлдер мен өзендер жағасында өмір сүрген адамдардың еңбегі.
- Сахараның шөлге айналуы біртіндеп әрі біркелкі емес өтті. «Жасыл Сахарадан» қазіргі келбетке көшу шамамен бірнеше мыңжылдыққа — біздің дәуірімізге дейінгі сегізінші мыңжылдықтан төртінші мыңжылдыққа дейін созылды. Бірқатар зерттеушілер дәл осы біртіндеп құрғау ежелгі халықтарды Ніл аңғарына көшуге итермелеп, Мысыр өркениетінің қалыптасуына серпін берген деп санайды.
- Сахара құмдарының астында орасан зор жерасты су қоры жатыр. Ғаламшардағы ең ірі су қабаттарының бірі — Нубия су қабаты — ондаған мың жыл бұрынғы ылғалды климат кезеңінде жиналған суды сақтап отыр. Ливия, Мысыр, Судан және Чад бұл ресурстарды суару мақсатында пайдаланады, алайда қазіргі климат жағдайында олардың табиғи түрде қайта толығуы іс жүзінде мүмкін емес.
- Сахара біртекті құмды жазық емес. Оның аумағының тек шамамен төрттен бірі ғана құм төбелерінен — эргтерден тұрады, ал басым бөлігі тасты үстірттер — хамадалар және қиыршық тасты жазықтар — регтерден құралған. Алжирдегі Ахаггар таулы массиві үш мың метр биіктікке жетеді, ал Чадтағы Эми-Куси жанартауы үш мың төрт жүз метрге дейін көтеріледі.
- Сахарадағы температура айырмашылығы таңғаларлық деңгейге жетеді. Күндіз жер беті жетпіс градус Цельсийге дейін қызса, түнде таулы аймақтарда температура нөлден төмен түседі. Мұндай шектен тыс ауытқулар ауаның құрғақтығымен түсіндіріледі — ылғал болмаған жағдайда атмосфера күндіз жиналған жылуды сақтап қала алмайды.
- Сахара шаңы Амазонка тропикалық орманын қоректендіреді. Жыл сайын желдер шөл бетінде көтерілген шамамен жиырма жеті миллион тонна шаңды Атлант мұхиты арқылы алып өтеді. Бұл бөлшектер фосфор мен басқа да минералдарға бай, ал Оңтүстік Американың тропикалық топырақтарында дәл осы элементтер қатты жетіспейді — осылайша әлемдегі ең ірі шөл ең үлкен орманды қоректендіреді.
- Сахара әр жиырма — жиырма бес мың жыл сайын циклдік түрде «жасылданып» және «құрғайды». Астрономиялық есептеулер келесі ылғалды кезең шамамен он бес мың жылдан кейін басталатынын көрсетеді. Кейбір климатологтар антропогендік жылыну бұл үдерісті жеделдетуі мүмкін деп пайымдайды — бүгінде Сахараның оңтүстік бөлігінде өсімдік жамылғысының аздап ұлғаюы тіркелуде.
- Сахара аумағында ірі көне көлдердің қалдықтары табылған. Мегачад көлі шамамен жеті мың жыл бұрын ең кең таралған кезеңінде Жер тарихындағы ең үлкен тұщы су айдыны болған — оның аумағы Каспий теңізінен де үлкен еді. Қазіргі құрғақ ойыстардағы жағалау іздері, ұлулар қабыршақтары мен балық сүйектері — сол су дәуірінің нақты айғақтары.
- Сахара көпшілік ойлағаннан да жылдам қайта жандана алады. Компьютерлік модельдер Солтүстік Африканың климаттық жүйесі құрғақ және ылғалды күй арасында салыстырмалы түрде тез — бірнеше ғасыр ауқымында ауыса алатынын көрсетеді. Африкалық мемлекеттер бастамашы болған «Ұлы жасыл қабырға» жобасы құрлықты бойлай орман белдеуін отырғызу арқылы шөлдің кеңеюін тоқтатуды мақсат етеді — және бұл жердің тіршілікке қайта орала алатынына негізделген.
Сахараның тарихы — табиғаттың ешбір келбеті мәңгілік әрі өзгермейтін емес екенін еске салатын қуатты мысал. Мәңгі болып көрінетін шөл қазіргі бейнесінде адамзат өркениеті ойлағаннан әлдеқайда қысқа уақыт қана өмір сүріп келеді. Оның өткенін зерттеу ғаламшардың климаттық тетіктерін түсінуге ғана емес, өзгермелі климаттың адам қоғамдарының тағдырына қалай әсер ететінін ұғынуға да мүмкіндік береді. Сахара бізге үйрететін ең маңызды сабақ — Жердің қайта жандана алатыны, тек оған уақыт беріп, кедергі жасамау қажет екендігі.
