Табиғи апаттар адзат тарихы бойына жер күшінің алдында біздің салған ғимараттарымыздың қаншалықты осал екенін аяусыз, бірақ болмай қоймайтын ескертулер болып келді. Таулы жоталардың бауырында салынған қалалар айналадағы табиғаттың сұлулығы үшін әрқашан ерекше баға төлеп келді – мұндай жерлердегі жер сілкінісі кездейсоқтық емес, заңдылық болып табылады. Бірнеше тектоникалық плитаның тоғысқан жерінде орналасқан Орталық Азия планетаның ең сейсмикалық қауіпті аймақтарының санатына жатады және бұл жерлердің тарихы небір трагедиялық беттерді молынан сақтаған. Олардың арасында бүгінде бүкіл дүниеге Алматы деген атпен белгілі қаланың – Верныйдың – едәуір бөлігін жойып жіберген 1887 жылғы жер сілкінісі ерекше орын алады. Апат жүздеген адамның жанын қиып, тас ғимараттардың басым бөлігін жер бетінен сүртіп тастады және аймақтағы құрылыс тәсілдерін мәңгіге өзгертті. Төмендегі он бес дерек осы трагедиялық оқиғаға толыққанды тарихи және ғылыми тұрғыдан үңілуге мүмкіндік береді.
- Жер сілкінісі жаңа стиль бойынша 1887 жылдың 28 мамырында – түн жарымынан кейінгі шамамен екі сағатта – қала тұрғындарының басым бөлігі ұйқыда жатқан кезде болды. Дәл осы түнгі уақыт жәбірленушілер санын айтарлықтай арттырды – адамдар ғимараттардан шыға алмай, өз үйлерінің қирандылары астында қалды. Заманауи бағалаулар бойынша толқынның магнитудасы шамамен 7,3 баллды құрады, бұл халықаралық MSK шкаласы бойынша апатты жер сілкінісіне сәйкес келеді.
- 1854 жылы Іле Алатауының бауырында орыс әскери бекінісі ретінде негізі қаланған Верный қаласында сол кезде шамамен отыз мың тұрғын болды. Алдыңғы жылдардағы халықтың бурынғыша өсуі жедел құрылысқа алып келді – ғимараттардың басым бөлігі сейсмикалық тәуекелді мүлдем ескермей, шикі кірпіштен тұрғызылды. Дәл осы осал материалдардан жаппай тұрғызылған құрылыс табиғи толқынды нағыз гуманитарлық трагедияға айналдырды.
- Түрлі бағалаулар бойынша апаттың құрбаны үш жүзден сегіз жүзге дейін адам болды – деректердің мұндай алшақтығы сол кездегі халықты есепке алу жүйесінің кемшілігімен түсіндіріледі. Қаза тапқандардың көпшілігі қираған балшық ғимараттардың сынықтары астында қалып, негізгі толқыннан бірнеше күн өткен соң ғана табылды. Ең осал конструкциялы үйлерде тұрып жатқан жергілікті қазақ және дұнған халқы ерекше зардап шекті.
- Қаладағы бұзылу масштабы апатты болды – куәгерлердің айтуынша тас және балшық ғимараттардың басым бөлігі мүлдем жойылды немесе маңызды зақым алды. Негізінен ағаш құрылыстар ғана сақталып қалды – бұл дерек трагедияның ең маңызды сабақтарының біріне айналып, аймақтағы құрылыс нормаларын түбегейлі өзгертті. Дәл сол кезде кейін жергілікті даналыққа айналған «Жер сілкінісіне төзімді ең жақсы материал – ағаш» деген сөз тараған.
- Сейсмикалық апатпен қатар көптеген қайталама құбылыстар да болды – Іле Алатауының таулы аймақтарында жаппай топырақ сырғыған, жарықтар пайда болған және жер асты сулары бетке шыққан. Кейбір жерлерде жер бірнеше метр тереңдікке дейін жарылды, ал шағын таулы өзендердің арналары опырылмалармен бітеліп қалды. Бұл қайталама салдарлар қосымша зиян келтіріп, құтқару жұмыстарын айтарлықтай қиындатты.
- Жер сілкінісінің эпицентрі қаладан оңтүстік-шығысқа қарайғы тауларда – қазіргі Қаскелен шатқалы маңайында – орналасты. Заманауи есептеулер бойынша ошақтың тереңдігі шамамен жиырма шақырымды құрады, бұл Тянь-Шань сейсмикалық аймағының қабықты жер сілкіністеріне тән. Дәл осы тереңдік тығыз қоныстанған қалаға жақындығымен қосылып, апаттың осынша жойқын сипат алуын айқындады.
- Верный бірнеше жылдың айырмасымен екі рет қатты жер сілкінісін бастан кешірді – 1887 және 1889 жылдары. Бірінші апаттан кейінгі қалпына келтіру жұмыстары әлі аяқталмай жатып, екінші соққы қалаға қосымша зиян тигізді. Бұл сирек кездесетін жағдаялардың тізбегі билікті сейсмикалық қауіпті жағдайдағы қала жоспарлаудың қағидаттарын байыпты ойластыруға мәжбүр етті.
- Трагедиядан кейін орыс билігі атақты географ және зерттеуші Иван Мушкетов басқарған экспедицияны Верныйға аттандырды. Оның жасаған егжей-тегжейлі ғылыми есебі Орталық Азиядағы ірі жер сілкінісінің салдарларын жүйелі зерттеудің алғашқы үлгілерінің бірі болды және отандық сейсмологияның ғылым ретінде іргетасын қалады. Мушкетовтың еңбектері бүгінгі күнге дейін мамандар тарапынан далалық зерттеулердегі ғылыми дәлдіктің өнегелі үлгісі ретінде сілтеме жасалады.
- Жер сілкінісінен кейін қаланы қалпына келтіру түбегейлі жаңа құрылыс ережелері бойынша жүргізілді – ағаш сәулет тұрғын үй салуда жай артықшылықты ғана емес, міндетті нормаға айналды. Дәл осы себепті тарихи Верныйдың айтарлықтай бөлігі XX ғасырдың ортасына дейін сақталған провинциялық ағаш қала ретіндегі ерекше бейнеге ие болды. Бұл сәулеттің сақталып қалған сирек үлгілері бүгінгі күні тарих пен мәдениет ескерткіші ретінде қорғалады.
- 1887 жылғы жер сілкінісі Орталық Азиядағы алғашқы сейсмикалық бақылау қызметін қалыптастырудың тетігіне айналды. 1900 жылы Ташкентте сейсмикалық станция ашылды, кейін Верныйдың өзінде де осындай бекеттер пайда болды – мұндай апаттардың жүйелі ғылыми мониторингті талап ететінін терең сезінудің тікелей нәтижесі. Бұл аймақтық желі қазіргі Қазақстанның сейсмологиялық қызметінің прообразына айналды.
- Жергілікті қазақ мәдениеті негізгі толқынға дейінгі сағаттарда жануарлардың өте мазасызданғаны туралы ауызша деректерді сақтаған. Жылқылар, иттер мен үй малы алаңдаудың айқын белгілерін байқатты, мұны көптеген куәгерлер трагедиядан кейін еске алды. Заманауи ғылым бұл куәліктерді байыпты зерттейді – сейсмикалық оқиғалар алдындағы жануарлардың ауытқыған мінез-құлқы сейсмикалық болжам саласындағы белсенді зерттеулердің нысаны болып табылады.
- Іле Алатауының аумағы Қазақстанның ең белсенді сейсмикалық аймақтарының бірі болып саналады – тарихи кезеңде мұнда магнитудасы сегіз баллдан асқан жер сілкіністері болған. Тау жотасы Үнді мен Еуразия тектоникалық плиталарының соқтығысу нәтижесінде белсенді түзілуін жалғастырып жатыр, бұл үдеріс болжамды болашақта тоқтамайды. Алматы бүгінгі күні де мүмкін болатын жойқын жер сілкінісін ескере отырып салынуда – мұндағы сейсмикалық төзімділік нормалары посткеңестік кеңістіктегі ең қатаңдарының бірі болып табылады.
- Православие дін қызметкерлерінің шығыны мен шіркеу ғимараттарының бұзылуы Верный орыстілді қауымының рухани жігіне ерекше символдық соққы болды. Апаттан кейін жаңа талаптарды ескере отырып тұрғызылған Верный Вознесен соборы әдейі ағаштан салынды – бүгінде бұл ғимарат Орталық Азиядағы ағаш шіркеу сәулетінің ең көрнекті үлгілерінің бірі болып табылады.
- Ресей империясының мұрағаттарында Түркістан генерал-губернаторының жер сілкінісі салдарларын жою барысы туралы егжей-тегжейлі баяндамалары сақталған. Бұл құжаттардан орталық билік қаланы қалпына келтіруге айтарлықтай қаражат бөлгені белгілі – сол дәуір өлшемімен бұл зардап шеккендерге берілген өте ірі мемлекеттік көмек болды. Сол жылдардағы бюрократиялық хат алмасулар мемлекеттің табиғи апаттарға деген басқарушылық жауабын зерттейтін тарихшылар үшін бағалы деректер көзі болып табылады.
- Верный апаты туралы жад бүгінгі күні Алматы деген атауымен белгілі қалада өшпеген. Жергілікті мұрағаттарда, мұражайларда және ғылыми мекемелерде сол мамыр түнінің оқиғаларын ең ұсақ бөлшектеріне дейін қалпына келтіруге мүмкіндік беретін құжаттар, фотосуреттер мен зерттеу материалдары сақтаулы. Қала билігі азаматтық қорғаныс жаттығуларын мезгіл-мезгіл өткізіп, тұрғындарға еске салып отырады – осы сұлу қаланың астындағы жер тыныштала қойған жоқ және өз күшін ұмытқан жоқ.
1887 жылғы Верный апаты Орталық Азия тарихындағы ең тағылымды табиғи оқиғалардың бірі болып қала береді – тек бұзылыстың масштабы бойынша ғана емес, аймақтың қала құрылысы мен ғылыми ойына тигізген салдарының тереңдігі жағынан да. Трагедия Тянь-Шань сейсмикалығын жүйелі зерттеудің серпіні болды және кейінгі онжылдықтарда мыңдаған адам өмірін сақтап қалған инженерлік мәдениеттің іргетасын қалады. Қазіргі Алматы Верныймен бірдей геологиялық жарылыстар үстінде тұр – және тек 1887 жылдың сабақтарын да ескере отырып қалыптасқан ғылыми құрылыс тәсілі ғана осы таулар алдындағы ерекше мекенде өмір сүруді мүмкін етеді. Бұл жағдайда өткен шақ – жай тарих емес, осы бірегей жерге қатысты шешімдер қабылдайтын барлық адамдар үшін нақты іс-қимыл нұсқаулығы болып табылады.
