Гранд-Каньон туралы 18 қызықты дерек – 2 миллиард жылдық геологиялық тарихты ашатын шатқал

Табиғат адамды өзінің ауқымымен және сұлулығымен таңғалдыратын көптеген ғажайып орындарды жаратқан. Кейбір ландшафттар соншалықты ерекше көрінеді, оларды фантастикалық фильмдердің декорациясымен шатастыруға болады. Әлемдегі ең танымал табиғи кереметтердің бірі – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысында орналасқан Гранд-Каньон. Жыл сайын миллиондаған турист оның тік жартастарын, түрлі түсті тау жыныстарын және көз тартарлық көріністерін тамашалау үшін келеді. Алайда бұл бірегей нысан тек әсем пейзаждарымен ғана қызықты емес. Оның жартас қабаттары ғалымдарға Жер планетасының алыс өткеніне үңіліп, миллиардтаған жыл бұрын болған оқиғаларды зерттеуге мүмкіндік береді.

1. Гранд-Каньон Жердегі ең ірі шатқалдардың бірі болып саналады. Оның ұзындығы 440 шақырымнан асады. Ені кей жерлерде шамамен 30 шақырымға дейін жетеді. Осындай ауқымды өлшемдер бұл табиғи нысанды шын мәнінде алып құрылымға айналдырады.
2. Шатқалдың қалыптасуында Колорадо өзені негізгі рөл атқарған. Миллиондаған жылдар бойы су ағыны тау жыныстарын біртіндеп шайып отырған. Осы үдеріс өте ұзақ уақытқа созылып, терең аңғардың пайда болуына себеп болды. Тіпті қазіргі кезде де эрозия жер бедерін өзгертуді жалғастырып келеді.
3. Гранд-Каньонның жартас қабаттары Жердің шамамен екі миллиард жылдық геологиялық тарихын зерттеуге мүмкіндік береді. Шатқалдың ең төменгі бөлігінде аймақтағы ең көне тау жыныстары орналасқан. Әрбір қабат планетаның дамуындағы белгілі бір кезеңді бейнелейді. Соның арқасында ғалымдар өткен дәуірлер туралы құнды мәліметтер алады.
4. Бұл табиғи нысан кеңінен танымал болғанына қарамастан, зерттеушілер оның қалыптасу кезеңдерінің кейбірі туралы әлі күнге дейін пікірталас жүргізіп келеді. Жекелеген бөліктерінің жасы жөнінде бірнеше ғылыми болжам бар. Жаңа деректер зерттеу нәтижелерін үнемі толықтырып отырады. Сондықтан шатқалды зерттеу бүгінгі күнге дейін жалғасуда.
5. Оның ең терең бөлігі 1800 метрден асады. Мұндай көрсеткіш көптеген тау шыңдарының биіктігімен салыстыруға келеді. Жар қабақтың шетінде тұрған адам табиғат күштерінің ауқымын анық сезіне алады. Төменге қарағандағы көрініс ерекше әсер қалдырады.
6. Гранд-Каньон аумағында климаттық жағдайлардың үлкен алуан түрлілігі байқалады. Жоғарғы бөлікте ауа салқындау болса, төменгі аймақтарда температура әлдеқайда жоғары болады. Кей кездері айырмашылық бірнеше ондаған градусқа жетеді. Осындай ерекшелік жергілікті өсімдіктер мен жануарлар әлеміне әсер етеді.
7. Гранд-Каньон ұлттық паркі 1919 жылы құрылған. Оның ұйымдастырылуы ерекше табиғи кешенді шаруашылық қызметтен қорғауға мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта аумақ мемлекет қорғауында тұр. Соның арқасында өңірдің көптеген табиғи ерекшеліктері сақталған.
8. Шатқал мен оның маңында жүздеген жануар түрі мекендейді. Мұнда бұғыларды, койоттарды, пумаларды және көптеген құстарды кездестіруге болады. Табиғи жағдайлардың әртүрлілігі көптеген тіршілік иелеріне қолайлы орта қалыптастырады. Сондықтан жергілікті экожүйе өте күрделі болып саналады.
9. Бұл аймақта өсімдіктердің бір жарым мыңнан астам түрі кездеседі. Олардың кейбірі тек парк аумағының белгілі бір бөліктерінде ғана өседі. Биіктік пен климат ерекшеліктері көптеген экологиялық орталардың қалыптасуына ықпал етеді. Мұндай жағдай өсімдік дүниесінің бай болуына себепкер.
10. Солтүстік Американың байырғы халықтары бұл өңірде еуропалықтар келгенге дейін өмір сүрген. Көптеген тайпалар үшін шатқал мәдени және рухани маңызға ие болған. Ежелгі қоныстардың іздері бүгінгі күнге дейін сақталған. Археологтар осы тарихи ескерткіштерді әлі де зерттеп келеді.
11. 1979 жылы Гранд-Каньон ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді. Мұндай мәртебе оның адамзат үшін айрықша құндылығын көрсетеді. Бұл нысан планетадағы ең маңызды табиғи ескерткіштердің бірі ретінде танылады. Миллиондаған адам оны өз көзімен көруді армандайды.
12. Шатқал жартастарының түсі өте алуан түрлі. Мұнда қызыл, қоңыр, сұр және алтын түстес реңктерді көруге болады. Түстер жарыққа және тәулік уақытына байланысты өзгеріп отырады. Әсіресе таңсәріде және күн батар шақта көрініс ерекше әсерлі болады.
13. Гранд-Каньон арқылы әйгілі Брайт-Энджел туристік соқпағы өтеді. Ол саяхатшыларға шатқалдың терең бөлігіне түсуге мүмкіндік береді. Бұл бағыт ұлттық парктегі ең танымал маршруттардың бірі болып саналады. Дегенмен оны толық жүріп өту жақсы дене дайындығын талап етеді.
14. Кейбір бөліктерден ежелгі қазба қалдықтарын көруге болады. Олар миллиондаған жыл бұрын бұл жерде мүлде басқа табиғи жағдайлар болғанын дәлелдейді. Осындай олжаларды зерттеу Жердегі тіршіліктің тарихын түсінуге көмектеседі. Көптеген үлгілер ғылыми тұрғыдан аса құнды болып табылады.
15. Гранд-Каньон аумағында тұрақты түрде ғылыми зерттеулер жүргізіледі. Мамандар геологияны, климатты, экожүйелерді және эрозия үдерістерін зерттейді. Алынған мәліметтер табиғи ландшафттардың дамуын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Осындай жұмыстардың нәтижелері ғылымның түрлі салаларында қолданылады.
16. Бұл жердің танымалдығы соншалық, оны жыл сайын миллиондаған турист тамашалайды. Қонақтар үшін бақылау алаңдары, мұражайлар және туристік орталықтар жабдықталған. Дамыған инфрақұрылым саяхатты әлдеқайда жайлы етеді. Сонымен қатар табиғатты қорғауға ерекше көңіл бөлінеді.
17. Шатқалдың кейбір бөліктері бүгінгі күні де жетуі қиын аймақтар болып қала береді. Тік жартастар мен күрделі жер бедері қозғалысты қиындатады. Сол себепті жекелеген өңірлер басқа аумақтарға қарағанда аз зерттелген. Мұндай орындар ғалымдар мен саяхатшылардың қызығушылығын әлі де тартады.
18. Гранд-Каньонды жиі Жер тарихының табиғи кітабы деп атайды. Оның жартас қабаттары адамзат пайда болмай тұрып өткен оқиғалар туралы сыр шертеді. Әрбір геологиялық қабат ежелгі теңіздер, шөлдер және климаттық өзгерістер жөнінде мәлімет сақтайды. Сондықтан бұл шатқал әлемдегі ең маңызды геологиялық нысандардың бірі болып есептеледі.

Гранд-Каньон – тек көрнекті табиғи ескерткіш қана емес, сонымен қатар біздің планетамыздың тарихын сақтаған алып мұрағат. Оның зор ауқымы, бай табиғаты және ерекше геологиялық құрылысы бұл орынды шын мәнінде қайталанбас етеді. Шатқалды зерттеу ғалымдарға миллиардтаған жыл бойы Жерді қалыптастырған үдерістерді тереңірек түсінуге көмектеседі. Сондықтан осы таңғажайып табиғат бұрышына деген қызығушылық әлем бойынша әлі де жоғары деңгейде сақталып келеді.