Мұхаммед Әли туралы 20 қызықты дерек – Вьетнамда соғысудан бас тартқаны үшін титулынан айырылған боксшы

Спорт үлкен тарихтан сирек шет қалады – ұлы спортшылар өз дәуірінің айнасына айналады. Кейбір чемпиондар жеңістің рәмізіне, ал басқалары қарсылық пен азаматтық ерліктің белгісіне айналады. Жиырмасыншы ғасырдың барлық спортшылары арасында Мұхаммед Әлиден қайшылықты, жарқын және маңызды тұлғаны табу мүмкін емес шығар. Ол жай боксшы ғана емес – бүтін бір ұрпақтың дауысына айналды, сол ұрпақ әділетсіздікті жоққа шығарып, теңдік талап етті. Онжылдықтар бойы тірі аңызға айналып, ринг ішінде де, одан тысқары жерде де өшпес із қалдырған адам туралы жиырма деректі ұсынамыз.

1. Болашақ чемпион 1942 жылдың 17 қаңтарында Кентукки штатының Луисвилл қаласында дүниеге келді де, туылғанда Кассиус Марселлус Клей – кіші деген есімді алды. Оңтүстік американдық бұл қала сол жылдары нәсілдік бөліністің ауыр жүгін арқалаған еді, дәл осы әділетсіздікпен бала кезден бетпе-бет келуі болашақ бүлікшінің мінезін қалыптастырды.
2. Кассиус боксқа он екі жасында, кейін аңызға айналған жағдайларда келді. Біреу оның велосипедін ұрлады, ашуланған бала полицей Джо Мартинға «ұрыны соғып тастағысы» келетінін айтты. Мартин жаттықтырушы болып шықты да, алдымен ережемен соғысуды үйренуді ұсынды – осылайша планетаның ұлы боксшысының мансабы басталды.
3. Әли 1960 жылғы Рим Олимпиадасының алтынын он сегіз жасында жартылай ауыр салмақта жеңіске жетіп қолына алды. Елге оралған соң жас чемпион, өз сөзіне қарағанда, медалін өзенге лақтырды – отанында жеңіске қарамастан тап болған нәсілшілдікке наразылық белгісі ретінде.
4. Кәсіпқой мансабын боксшы жедел қарқынмен жасады да, 1964 жылдың 25 ақпанында қорқынышты Сонни Листонды нокаутқа ұшырытып, ауыр салмақ бойынша дүниежүзілік чемпион атағын жеңіп алды. Листон жеңілмейтін деп саналған еді – жас үміткерге қарсы ставкалар жеті бірге болды, алайда жекпе-жектің нәтижесі барлық болжамды теріске шығарды.
5. Листонмен кездесуден кейін бірден Кассиус Клей ислам дінін қабылдағанын және «Ислам ұлты» ұйымына кіргенін жариялады. Мұхаммед Әли деген жаңа есімді ол рухани қайта жаралудың және ата-бабаларына ақ иелер тағып кеткен «құлдық» есімнен бас тартудың белгісі ретінде қабылдады.
6. 1967 жылы Әли АҚШ армиясына шақыруды қабылдаудан бас тартты да, діни сенімдері соғысқа қатысуға рұқсат етпейтінін мәлімдеді. Оған телінетін «ешбір вьетконговец оны ешқашан зәңгі деп атаған емес» деген сөз бүкіл дүниені кезді. Дәл осы дәйексөздің шынайылығын тарихшылар даулайды, алайда оның ұстанымының мәні дәл осылай болды.
7. Бас тарту салдары лезде және аяусыз болды. Бокс комиссиялары барлық атақтарынан айырды, шетелдік паспортын тәркіледі, ал сот бес жыл бас бостандығынан айыру және он мың доллар айыппұл жазасын тағайындады. Чемпионды қамауға алмады – ол кепілпұл төлеп шығып, көпжылдық құқықтық күреске кірісті.
8. Мәжбүрлі үзіліс 1967-ден 1970-ші жылға дейін үш жарым жыл созылды. Дәл осы кезеңде, Әли ринге шығу құқығынан айырылып тұрған шақта, көптеген талдаушылар оның мансабының ең жемісті жылдары жоғалды деп есептейді. Спортшы университеттерде дәріс оқып күнкөрді, ол жерде оны батыр ретінде қарсы алды.
9. 1971 жылы АҚШ Жоғарғы Соты айыптау үкімін бірауыздан жойды да, Әлидің діни негіздердегі әскери қызметтен бас тартуын заңды деп таныды. Бұл шешім американдық құқықта маңызды прецедентке айналды және принциптері жолында мансабын құрбан еткен адамды ақтады.
10. 1971 жылдың наурызында Джо Фрейзермен өткен «Ғасыр жекпе-жегі» атанған кездесуді бүкіл дүние жүзінде үш жүз миллионнан астам көрермен экран басында бақылады. Әли кәсіпқой мансабындағы алғашқы жеңілісін татты, алайда үш жылдық шеттетілуден кейінгі оралудың өзі ерік-жігер жеңісіне айналды.
11. 1974 жылдың қазанында Киншасада Джордж Фореманмен өткен «Ормандағы жекпе-жек» бокс тарихындағы ең ұлы кездесулердің бірі саналады. Әли «арқандағы ақымақ» тактикасын қолданды – қасақана арқандар жанында соққылар қабылдап, қарсыласын шаршатты да, сегізінші раундта нокаутқа ұшырытып, чемпиондық атағын қайтарып алды.
12. 1975 жылы Филиппинде өткен Фрейзермен үшінші кездесу «Манила трагедиясы» деген атпен тарихқа дәуір жекпе-жектерінің ең аяусыздарының бірі ретінде енді. Екі боксшы да дене мүмкіндіктерінің шегінде тұрды; Фрейздің жаттықтырушысы он төртінші раунд алдында жекпе-жекті тоқтатты. Чемпионның өзі өлімге ешқашан осынша жақындамағанын мойындады.
13. Мұхаммедтің ақындық дарыны бокс шеберлігінен кем түспеді – ол әр кездесу алдында ұтыс нәтижелерін ұйқасты өлеңмен болжап жазды. Бұл өлеңді қыстырмалар чемпионның қарсыластарына қарсы жүргізетін психологиялық соғысының бір бөлігі болды да, өзгермес табыспен аяқталды.
14. Әлидің қол жылдамдығы ғалымдармен өлшенді де, феноменалды болып шықты – жекелеген соққы мақсатқа шамамен жүздің төрт бөлігі секундта жетеді. Дәл осы ерекшелікті оның стилінің ұранына айналған «көбелектей қалықта, аралай шақ» деген атышулы тіркес сипаттайды.
15. Спорттан тыс чемпион АҚШ-тағы нәсілдік кемсітуге қарсы белсенді азаматтық қызметпен айналысты. Оның жария ұстанымы азаматтық құқықтар қозғалысының мүшелерін рухтандырды да, бұл күреске халықаралық үн берді.
16. «Паркинсон ауруы» диагнозы Әлиге 1984 жылы – мансабын аяқтағаннан үш жыл өткен соң қойылды. Көптеген дәрігерлер ауру дамуын өнер көрсету жылдарында басқа тиген сансыз соққылармен байланыстырды. Боксшының өзі ауруды қадір-қасиетпен қабылдады да, жұртшылық алдына шыға беруін тоқтатпады.
17. 1996 жылы Атлантадағы Олимпиада ойындарының ашылу рәсімінде дәл Мұхаммед олимпиялық отты жақты – ауру қимылдарын байқалатындай шектеп тұрғанына қарамастан. Бұл сәт Олимпиада тарихындағы ең толқытарлық сәттердің біріне айналды да, миллиондаған көрермендердің жасын шығарды.
18. «Sports Illustrated» журналы Әлиді екі рет – 1999 және 2016 жылдары – ғасырдың спортшысы деп атады. Мұндай мойындау тек бокс сүйерлерден ғана емес, оны ең алдымен азаматтық ерліктің және адамдық қадір-қасиеттің рәмізі ретінде танығандардан да келді.
19. Қайырымдылық қызметі чемпионның өмірінде орасан орын алды – ол бүкіл дүниежүзінде гуманитарлық миссияларға қатысты, кепкіндерді босатуға күш салды және мұқтаждарға зор қаражат жәрдемін берді. 1998 жылы БҰҰ оған «Бейбітшілік елшісі» атағын берді.
20. Мұхаммед Әли 2016 жылдың 3 маусымында жетпіс төрт жасында көпжылдық Паркинсон ауруының салдарынан септикалық шок нәтижесінде дүниеден өтті. Оны Луисвиллде соңғы сапарға шығарып салуға бүкіл дүниенің төрт бұрышынан мыңдаған адам – саясаткерлер, спортшылар, жай азаматтар – жиналды, олар үшін ол рухтың иілмейтіндігінің тірі бейнесі болды және сол қалпында қала бермек.

Мұхаммед Әли адамзат санасында баяғыда-ақ жай боксшы болудан шығып кетті – ол пайдадан жоғары ұстанымды қоятын күрескердің бейнесіне айналды. Оның өмір тарихы шын ұлылықтың тек ринг үстіндегі жеңістер санымен өлшенбейтінін үйретеді, өйткені нанымдары үшін нақты баға төлеуге дайын болу одан да жоғары тұрады. Бұл тұлғаның жиырмасыншы ғасырдың спортына, саясатына және мәдениетіне тигізген ықпалын асыра бағалау қиын. Онжылдықтар өтті, дәуірлер алмасты – ал чемпионның есімі қадір-қасиет, әділдік және адамның өзі болып қалу құқығы туралы сөз болған жерде күні бүгін жаңғырып тұрады.